Nhiều loài tre chỉ ra hoa một lần trong đời sau hàng chục năm, có loài được ghi nhận sau hơn một trăm năm, và khi đến lúc, cả rừng cùng loài ra hoa đồng loạt, kết hạt rồi chết. Lý do được nhiều nhà khoa học ủng hộ là chiến thuật đánh lạc hướng kẻ ăn hạt: ra hạt cùng lúc nhiều tới mức chuột, chim không thể ăn hết.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Cây tre gắn với làng quê Việt Nam như hình với bóng, nhưng có lẽ rất ít người từng thấy hoa tre. Các cụ ngày xưa còn coi tre ra hoa là điềm lạ. Hôm nay mình đi tìm hiểu vì sao loài cây quen thuộc nhất lại có một bí mật lạ lùng đến thế.
Tre ra hoa là chuyện hiếm cả đời người
Phần lớn thời gian, tre sinh sôi bằng cách đâm măng từ thân ngầm dưới đất. Một bụi tre có thể lan rộng thành cả lũy tre mà không cần ra hoa, không cần hạt. Đó là lý do mình thấy tre quanh năm xanh tốt mà hầu như không thấy hoa.
Nhưng nhiều loài tre có một chiếc đồng hồ riêng. Sau một khoảng thời gian rất dài, tuỳ loài có thể vài chục năm, có loài được ghi nhận khoảng trên dưới một trăm năm, chúng đồng loạt chuyển sang ra hoa.
Hoa tre nhỏ, màu nhạt, mọc thành bông trông như bông lúa. Sau khi ra hoa và kết hạt, nhiều loài tre dồn hết sức lực vào hạt rồi chết, cả bụi khô héo, cả rừng tre xơ xác.
Kiểu sống này gọi là ra hoa một lần trong đời. Ngoài tre, một số cây khác cũng làm vậy, như cây thùa, cây lá buông. Nhưng tre đặc biệt vì sự đồng loạt kỳ lạ của nó.
Trồng cách xa nghìn cây số vẫn cùng ra hoa
Điều làm các nhà khoa học ngạc nhiên nhất là tính đồng loạt. Những bụi tre cùng một loài, cùng một nguồn gốc, dù mọc ở các vùng khác nhau, thậm chí đã được đem trồng ở các nước khác nhau, vẫn ra hoa vào khoảng cùng thời điểm.
Có những trường hợp được ghi lại: một loài tre được đem trồng ở nhiều nơi trên thế giới, và khi đến kỳ, các bụi ở những châu lục khác nhau đều ra hoa gần như cùng lúc, như thể có ai đó bấm chuông.
Điều này gợi ý rằng thời điểm ra hoa không phụ thuộc chủ yếu vào thời tiết nơi cây sống, mà vào một chiếc đồng hồ bên trong, đếm năm từ khi cây bắt đầu đời sống.
Chiếc đồng hồ ấy đếm bằng cách nào thì đến nay vẫn là bí ẩn. Cây không có lịch treo tường, vậy mà đếm được hàng chục năm không sai. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu cơ chế này.
Vì sao ra hoa cùng lúc lại có lợi?
Hạt tre giàu dinh dưỡng, là thức ăn hấp dẫn cho chuột, chim, lợn rừng. Nếu mỗi năm chỉ vài bụi tre ra hạt, gần như toàn bộ hạt sẽ bị ăn hết, không còn hạt nào nảy mầm.
Nhưng nếu cả rừng tre cùng ra hạt một lần sau hàng chục năm, lượng hạt khổng lồ đổ xuống cùng lúc. Kẻ ăn hạt ăn no nê đến mấy cũng không ăn hết, và một phần hạt sẽ sống sót nảy mầm thành rừng tre mới. Các nhà khoa học gọi đây là chiến thuật làm no kẻ săn mồi.
Khoảng thời gian chờ thật dài giữa hai lần ra hoa cũng có lý do. Nếu tre ra hoa mỗi năm, số chuột ăn hạt sẽ tăng lên để chờ sẵn. Chờ mấy chục năm thì không loài chuột nào sống đủ lâu để đợi.
Có những giả thuyết khác bổ sung, như tre chết khô đồng loạt tạo nhiều cây khô dễ cháy, đám cháy dọn chỗ cho cây con của chính nó. Có lẽ nhiều lý do cùng góp phần.
Mùa tre hoa và nạn chuột
Chiến thuật làm no kẻ săn mồi có một mặt trái với con người. Khi lượng hạt khổng lồ đổ xuống, chuột ăn no và sinh sản cực nhanh. Đến khi hạt hết, đàn chuột đông đúc tràn vào ruộng nương, kho lương thực của người dân.
Ở vùng đông bắc Ấn Độ, có một loài tre ra hoa đồng loạt khoảng mỗi năm mươi năm. Người dân địa phương có hẳn một từ để chỉ nạn đói xảy ra sau mỗi lần tre hoa, vì chuột phá sạch lúa nương. Những đợt tre hoa gần đây, chính quyền đã chuẩn bị trước, diệt chuột, dự trữ lương thực để giảm thiệt hại.
Ở một số vùng núi nước mình, người già cũng kể chuyện sau mùa tre nứa ra hoa thì chuột nhiều bất thường, phá hoa màu. Có lẽ đó là lý do vì sao ông bà ta coi tre ra hoa là điềm không lành, một kinh nghiệm dân gian có cơ sở thật.
Câu chuyện này cho thấy thiên nhiên nối với nhau thành chuỗi: cây tre ra hoa, chuột bùng nổ, người mất mùa. Hiểu được chuỗi ấy giúp con người chuẩn bị trước thay vì chỉ lo sợ.
Giữ rừng tre sau mùa hoa
Sau khi cả rừng tre chết, nhìn thì xơ xác, nhưng dưới đất đã có vô số hạt nảy mầm. Phải mất vài năm, rừng tre non mới lớn lại xanh tốt. Trong thời gian đó, những loài vật sống nhờ tre như gấu trúc ở Trung Quốc có thể gặp khó vì thiếu thức ăn.
Với người trồng tre lấy măng, lấy cây, mùa tre ra hoa là một mất mát lớn, vì cả vườn tre có thể chết cùng lúc. Người ta học cách trồng xen nhiều loài tre có chu kỳ khác nhau để không bao giờ mất hết cùng lúc.
Với các nhà khoa học, mùa tre ra hoa lại là dịp quý hiếm để thu hạt, nghiên cứu, giữ giống. Có loài tre mà cả đời một nhà khoa học chỉ được thấy ra hoa đúng một lần.
Nếu một ngày bạn thấy lũy tre đầu làng trổ bông lạ, hãy chụp lại một tấm ảnh và hỏi xem đó là loài tre gì. Rất có thể bạn đang chứng kiến một sự kiện mà ông bà, cha mẹ mình chưa từng thấy.
Câu hỏi thường gặp
Có phải loài tre nào ra hoa xong cũng chết không?
Không phải tất cả. Nhiều loài tre ra hoa một lần rồi chết, nhưng có loài ra hoa lẻ tẻ hằng năm mà không chết, hoặc chỉ một phần bụi chết. Tuỳ từng loài mà chu kỳ và kết cục khác nhau.
Hạt tre có ăn được không?
Hạt tre giống hạt lúa, có thể ăn được và một số vùng ở châu Á từng dùng làm lương thực lúc đói kém. Tuy nhiên vì tre ra hoa rất hiếm, hạt tre không phải thực phẩm phổ biến.
Vì sao ông bà coi tre ra hoa là điềm xấu?
Có lẽ vì tre ra hoa thường kéo theo cả bụi tre chết và sau đó là chuột nhiều, mất mùa. Kinh nghiệm ấy truyền qua nhiều đời thành quan niệm dân gian.
Tre mọc nhanh cỡ nào?
Một số loài tre thuộc nhóm cây mọc nhanh nhất thế giới, măng có thể vươn cao vài chục phân trong một ngày vào mùa thuận lợi. Măng chỉ lớn chiều cao trong vài tháng, sau đó thân cứng dần lại.
Có cách nào biết trước khi nào tre ra hoa không?
Nếu biết năm một rừng tre ra hoa lần trước và chu kỳ của loài đó, người ta có thể dự đoán khá gần lần sau. Nhưng với nhiều loài, chu kỳ chưa được ghi chép đủ nên vẫn khó đoán chính xác.
