Cây bẫy ruồi Venus bắt mồi bằng chiếc lá gập đôi như hai hàm răng, và nó chỉ sập bẫy khi những sợi lông cảm ứng bên trong bị chạm hai lần trong khoảng vài chục giây. Nếu con mồi tiếp tục giãy, chạm thêm nhiều lần, cây mới tiết dịch tiêu hoá. Nghĩa là cái cây biết đếm, và đếm để khỏi phí sức.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Cây cối thường được coi là im lìm, đứng một chỗ, ăn nắng uống nước. Hôm nay mình gặp những cái cây lật ngược câu chuyện, bắt côn trùng làm bữa ăn, và có loài còn ở ngay trong rừng Việt Nam.
Cây bẫy ruồi sống ở đâu?
Cây bẫy ruồi Venus nổi tiếng khắp thế giới, nhưng ngoài tự nhiên nó chỉ sống ở một vùng nhỏ đầm lầy ven biển hai bang Bắc và Nam Carolina của nước Mỹ. Những cây bày bán khắp nơi đều được nhân giống trong vườn ươm.
Nơi nó sống là đất cát chua, ẩm, rất nghèo dinh dưỡng, nhất là nghèo đạm. Rễ cây không lấy được đủ chất từ đất như cây ở những vùng đất màu mỡ.
Vì thế cây bẫy ruồi đi tìm đạm ở một nguồn khác: thịt côn trùng. Nó vẫn có màu xanh, vẫn quang hợp để làm ra đường như mọi cây. Côn trùng giống như viên thuốc bổ, cung cấp những chất mà đất không có.
Nhà tự nhiên học Charles Darwin từng nghiên cứu kỹ cây này và gọi nó là một trong những loài cây kỳ diệu nhất thế giới. Ông viết hẳn một cuốn sách về các loài cây ăn côn trùng.
Đếm một, đếm hai, sập
Mỗi chiếc lá bẫy có hai thùy như hai cái vỏ sò, viền là những chiếc răng lược dài. Mặt trong có màu đỏ hấp dẫn và tiết ra mật ngọt. Trên mỗi thùy có vài sợi lông cảm ứng nhỏ.
Khi một con kiến hay con ruồi bò vào, chạm vào một sợi lông, cây ghi nhận nhưng chưa làm gì. Nếu trong khoảng vài chục giây có thêm một lần chạm nữa, bẫy sập lại trong chưa tới một giây.
Vì sao phải đếm hai lần? Một giọt mưa, một chiếc lá khô rơi có thể chạm lông một lần. Nếu sập ngay, cây sẽ tốn sức mà không được gì. Hai lần chạm gần nhau là dấu hiệu chắc hơn rằng có một con vật đang di chuyển bên trong.
Các nhà khoa học còn phát hiện cây tiếp tục đếm sau khi bẫy đã sập. Con mồi càng giãy, chạm lông càng nhiều, cây càng ép chặt bẫy và bắt đầu tiết dịch tiêu hoá khi số lần chạm đủ nhiều. Cái cây không có não, nhưng dùng những tín hiệu điện truyền qua lá để làm phép đếm này.
Sập nhanh như vậy bằng cách nào?
Cây không có cơ bắp, vậy làm sao chiếc lá sập nhanh trong chớp mắt? Bí mật nằm ở hình dạng của lá.
Khi bẫy mở, hai thùy lá cong ra ngoài, giống như một chiếc nắp hộp sữa chua bằng nhựa bị ấn cong. Lá ở trạng thái căng, tích sẵn năng lượng. Khi nhận tín hiệu, cây thay đổi lượng nước trong các tế bào ở thùy lá, làm thay đổi độ cong.
Đến một điểm nhất định, thùy lá đột ngột bật ngược sang cong vào trong, giống như khi bạn ấn vào một nắp nhựa lồi và nó lõm xuống cái bụp. Cú bật ấy rất nhanh, nhanh hơn nhiều so với tốc độ nước di chuyển trong cây.
Bẫy sập xong, răng lược đan vào nhau như song sắt. Nếu con mồi quá nhỏ, nó chui lọt ra ngoài và cây không phí công tiêu hoá. Nếu đúng cỡ, bẫy khép kín và tiêu hoá trong khoảng một tuần tới mười ngày, rồi mở ra lại chờ con tiếp theo.
Cây ăn thịt ở Việt Nam
Việt Nam không có cây bẫy ruồi Venus ngoài tự nhiên, nhưng có những loài cây ăn thịt khác rất đáng xem. Nổi tiếng nhất là cây nắp ấm.
Lá cây nắp ấm có phần đầu biến thành một cái bình có nắp, bên trong chứa nước dịch. Miệng bình trơn, có mật ngọt dụ côn trùng. Côn trùng trượt chân rơi xuống, không leo lên được, và bị phân huỷ trong dịch. Cây nắp ấm mọc ở nhiều vùng đồi cát, đất nghèo ven biển và trên một số đảo của Việt Nam.
Còn có cây gọng vó, những chiếc lá nhỏ phủ đầy sợi lông đầu tròn óng ánh như giọt sương. Giọt ấy là chất keo dính. Côn trùng chạm vào là dính chặt, rồi lá từ từ cuộn lại ôm lấy con mồi.
Dưới ao ruộng có rong ly, một loài cây nhỏ có những túi bẫy li ti dưới nước. Mỗi túi được hút chân không, khi một con vật nhỏ chạm vào lông ở cửa, cửa bật mở, nước ùa vào cuốn con mồi theo, rồi cửa đóng lại. Đây là một trong những cái bẫy nhanh nhất trong giới thực vật.
Nếu muốn trồng thử một chậu cây ăn thịt
Nhiều gia đình thích trồng cây ăn thịt cho trẻ con quan sát. Muốn cây sống khoẻ, cần nhớ chúng quen sống ở đất nghèo, nên đừng bón phân như cây thường, phân có thể làm cây chết.
Phần lớn cây ăn thịt thích nước sạch ít khoáng như nước mưa, không thích nước có nhiều vôi. Chúng cần nhiều nắng và độ ẩm tốt.
Một sai lầm hay gặp là trẻ con thích chạm vào bẫy cho nó sập để xem. Mỗi lần sập mà không có mồi, cây tốn rất nhiều sức, và mỗi chiếc bẫy chỉ sập được một số lần nhất định trong đời rồi tàn. Ngắm thì vui, nhưng đừng trêu cây.
Và nhớ chỉ mua cây được nhân giống từ vườn ươm, đừng mua cây đào từ tự nhiên. Nhiều loài cây ăn thịt ngoài tự nhiên đang hiếm dần vì bị khai thác và mất nơi sống.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn thịt có ăn được người không?
Không, đó chỉ là chuyện trong phim. Cây ăn thịt lớn nhất cũng chỉ bắt côn trùng, đôi khi là ếch nhái hay chuột nhỏ rơi vào những bình nắp ấm khổng lồ ở vùng rừng nhiệt đới.
Không cho ăn côn trùng thì cây ăn thịt có chết không?
Cây vẫn quang hợp nên không chết ngay, nhưng sẽ chậm lớn và yếu hơn nếu thiếu dinh dưỡng lâu dài. Trồng ngoài trời thì cây tự bắt được côn trùng, không cần cho ăn.
Có nên cho cây bẫy ruồi ăn thịt sống không?
Không nên, thịt sống của người ăn quá nhiều đạm và mỡ, dễ làm bẫy thối hỏng. Nếu muốn cho ăn, chỉ dùng côn trùng nhỏ còn sống, vừa cỡ bẫy.
Cây xấu hổ có phải cây ăn thịt không?
Không, cây xấu hổ cụp lá khi bị chạm để tự vệ chứ không bắt mồi. Cây ăn thịt thì có bẫy và tiêu hoá con mồi để lấy dinh dưỡng.
Vì sao Darwin quan tâm tới cây ăn thịt?
Darwin muốn hiểu vì sao một cái cây có thể cảm nhận, chuyển động và tiêu hoá như động vật. Ông làm nhiều thí nghiệm đơn giản như cho cây gọng vó ăn những mẩu nhỏ khác nhau để xem cây phản ứng ra sao.
