Cây đơn lẻ lâu đời nhất từng được xác định tuổi chắc chắn là một cây thông lông nhím trên dãy núi White ở miền tây nước Mỹ, khoảng bốn nghìn tám trăm năm tuổi, tức là nó đã nảy mầm vào khoảng thời các kim tự tháp đầu tiên của Ai Cập đang được xây. Tuổi ấy được đếm bằng các vòng gỗ trong một lõi khoan nhỏ, không cần chặt cây.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở làng quê Việt Nam, cây đa đầu làng hay được gọi là cây đa nghìn năm. Nhưng nghìn năm thật hay chỉ là cách nói? Hôm nay mình đi tìm những cái cây già nhất hành tinh, và học cách các nhà khoa học hỏi tuổi một cái cây.
Đọc tuổi cây qua vòng gỗ
Nếu bạn từng nhìn mặt cắt một khúc gỗ, sẽ thấy những vòng tròn đồng tâm. Ở những nơi có mùa rõ rệt, mỗi năm cây lớn thêm một vòng. Mùa xuân và hè cây lớn nhanh, gỗ nhạt màu và xốp. Cuối mùa cây lớn chậm, gỗ sẫm và chặt. Một vòng sáng cộng một vòng sẫm là một năm.
Đếm vòng là biết tuổi. Không chỉ vậy, vòng rộng cho biết năm đó thuận lợi, vòng hẹp cho biết năm đó khô hạn hay lạnh.
Để đếm vòng mà không chặt cây, các nhà khoa học dùng một mũi khoan rỗng ruột, khoan vào thân cây và rút ra một lõi gỗ nhỏ như chiếc đũa. Lỗ khoan nhỏ, cây tự lành, còn lõi gỗ thì đếm được từng vòng dưới kính lúp.
Ngành nghiên cứu này gọi là khoa học vòng cây. Nhờ ghép nối vòng của cây sống với vòng của gỗ chết lâu năm, người ta dựng được những chuỗi niên đại kéo dài hàng nghìn năm, dùng để kiểm tra tuổi các hiện vật khảo cổ và nghiên cứu khí hậu xưa.
Cây thông gần năm nghìn tuổi trên núi đá
Thông lông nhím mọc trên những sườn núi cao, khô, đất đá vôi nghèo nàn ở miền tây nước Mỹ. Gió mạnh, mùa đông lạnh buốt, mùa sinh trưởng ngắn. Cây lớn cực chậm, có năm vòng gỗ chỉ mỏng như sợi tóc.
Chính sự khắc nghiệt ấy giúp chúng sống lâu. Gỗ lớn chậm nên rất đặc, nhiều nhựa, nấm mục và sâu bọ khó tấn công. Cây thưa nên hiếm khi cháy rừng lan tới. Thân cây có thể chết gần hết, chỉ còn một dải vỏ sống nuôi vài cành, mà cây vẫn tiếp tục sống thêm hàng trăm năm.
Vào giữa những năm năm mươi của thế kỷ trước, một nhà khoa học vòng cây đã khoan và xác định một cây thông ở đây có tuổi hơn bốn nghìn bảy trăm năm. Người ta đặt cho nó tên Methuselah, theo tên một nhân vật sống rất thọ trong Kinh Thánh.
Vị trí chính xác của cây được giữ bí mật để bảo vệ nó khỏi những người tò mò hay muốn bẻ một mẩu làm kỷ niệm. Khách có thể đi dạo trong khu rừng ấy, ngắm những cái cây xoắn vặn kỳ dị, nhưng không biết cây nào là cây già nhất.
Cái cây bị chặt nhầm và bài học đắt giá
Có một câu chuyện buồn trong giới nghiên cứu cây. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư, một nhà nghiên cứu trẻ ở một vùng núi khác của nước Mỹ muốn lấy lõi gỗ của một cây thông lông nhím rất già. Mũi khoan bị kẹt, và với sự cho phép của cơ quan quản lý rừng khi ấy, cái cây bị chặt hạ để nghiên cứu.
Đếm vòng trên mặt cắt, người ta bàng hoàng phát hiện nó đã gần bốn nghìn chín trăm tuổi, có thể là cái cây già nhất từng được biết lúc đó. Cái cây ấy về sau được nhắc đến với tên Prometheus.
Câu chuyện gây chấn động và trở thành một bài học lớn. Nó góp phần làm người ta bảo vệ nghiêm ngặt hơn những khu rừng cổ, và cẩn trọng hơn trong cách nghiên cứu những sinh vật quý hiếm.
Bài học ấy cũng đúng với cây cổ thụ ở quê mình. Một cái cây trăm năm có thể mất đi trong một buổi chiều, nhưng phải mất trăm năm nữa mới có lại.
Rừng dương khổng lồ là một cá thể duy nhất
Nếu không chỉ tính một thân cây mà tính cả một sinh vật, kỷ lục còn ấn tượng hơn. Ở bang Utah của nước Mỹ có một cánh rừng dương rung với hàng chục nghìn thân cây. Điều lạ là tất cả đều mọc lên từ cùng một hệ rễ khổng lồ dưới đất, có cùng vật chất di truyền.
Nói cách khác, cả cánh rừng là một cái cây duy nhất. Người ta đặt tên cho nó là Pando. Từng thân cây chỉ sống vài trăm năm rồi chết, nhưng hệ rễ cứ đâm chồi mới, nên sinh vật này đã tồn tại rất lâu. Tuổi của hệ rễ là bao nhiêu thì các ước tính chênh nhau rất nhiều, từ vài nghìn tới hàng chục nghìn năm, và vẫn còn tranh luận.
Ở Thụy Điển cũng có một cây vân sam mà phần thân hiện tại không già lắm, nhưng hệ rễ của nó đã sống hơn chín nghìn năm, liên tục mọc ra thân mới khi thân cũ chết.
Những ví dụ này đặt ra một câu hỏi thú vị: thế nào là một cá thể? Một thân cây, hay cả hệ rễ bên dưới? Câu trả lời tuỳ mình định nghĩa, và mỗi cách định nghĩa cho một nhà vô địch khác nhau.
Cây cổ thụ ở Việt Nam bao nhiêu tuổi?
Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, đếm tuổi cây khó hơn nhiều. Khí hậu nóng ẩm quanh năm, nhiều loài cây lớn đều đặn không có mùa nghỉ rõ ràng, nên vòng gỗ không rõ hoặc có năm có mấy vòng. Thân cây già lại hay bị rỗng ruột, mất đi phần gỗ lâu đời nhất ở giữa.
Vì vậy các nhà khoa học phải dùng thêm những phương pháp khác, như đo lượng các bon phóng xạ trong mẫu gỗ, đo tốc độ lớn của cây cùng loài, và đối chiếu với tư liệu lịch sử, gia phả, ký ức của người dân.
Ở nước mình, có những cây cổ thụ được tôn vinh là cây di sản, có cây được ghi nhận hàng trăm năm tuổi như những cây đa, cây đề ở đình chùa, cây thông, pơ mu trên núi cao.
Lần tới về quê, cả nhà thử hỏi các cụ cái cây đầu làng có từ bao giờ, ai trồng, đã thấy những gì. Có khi câu trả lời là một câu chuyện dài hơn cả tuổi của chính các cụ.
Câu hỏi thường gặp
Khoan lấy lõi gỗ có làm cây chết không?
Khi làm đúng kỹ thuật, lỗ khoan rất nhỏ và cây khỏe sẽ tự bịt kín vết thương bằng nhựa và gỗ mới. Tuy vậy người ta vẫn hạn chế khoan những cây cổ thụ quý, và chỉ khoan khi thật cần thiết.
Cây đa có sống được nghìn năm không?
Cây đa có thể sống rất lâu, vì nó thả rễ phụ xuống đất thành những thân mới, cây cũ chết thì rễ phụ vẫn tiếp tục sống. Nhưng tuổi của từng cây đa cụ thể thường rất khó xác định, nhiều cái tên cây đa nghìn năm là cách nói tôn kính hơn là con số đo được.
Cây già nhất có còn ra hạt không?
Có, những cây thông lông nhím hàng nghìn tuổi vẫn ra quả và hạt nảy mầm được. Các nhà khoa học còn lấy hạt của chúng gieo để giữ lại nguồn gen quý.
Vì sao cây ở nơi khắc nghiệt lại sống lâu hơn?
Ở nơi khắc nghiệt, cây lớn chậm, gỗ đặc và nhiều nhựa nên ít bị sâu nấm tấn công, lại ít bị cạnh tranh và cháy rừng. Cây lớn nhanh ở nơi màu mỡ thường có gỗ xốp hơn và đời ngắn hơn.
Vòng cây có cho biết được năm có núi lửa phun không?
Có, những vụ núi lửa phun lớn làm khí hậu lạnh đi một thời gian, để lại những vòng gỗ hẹp bất thường hoặc vết tổn thương do sương giá trong gỗ. Các nhà khoa học đã dùng dấu vết ấy để xác định năm của nhiều sự kiện trong quá khứ.
