San hô là động vật, không phải đá cũng không phải cây. Mỗi cành san hô là một tập đoàn gồm hàng nghìn con polip nhỏ, họ hàng với sứa và hải quỳ, sống chung với tảo trong cơ thể và cùng nhau tiết ra bộ xương đá vôi. Rạn Great Barrier ở Úc là nơi những con vật bé nhỏ ấy đã xây nên công trình sống lớn nhất hành tinh.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hồi nhỏ chắc nhiều người từng thấy cành san hô trắng bày trong tủ kính, cứ tưởng đó là một loại đá đẹp. Hôm nay mình lặn xuống vùng biển đông bắc nước Úc để xem san hô khi còn sống trông thế nào, và vì sao chúng lại quan trọng đến vậy.
Một con san hô trông như thế nào?
Nếu ghé mắt thật sát vào một cành san hô sống, bạn sẽ thấy trên bề mặt có vô số chấm nhỏ. Mỗi chấm là một con polip, thân mềm hình ống, miệng ở trên, quanh miệng có một vòng xúc tu.
Ban đêm, nhiều loài san hô duỗi xúc tu ra bắt những sinh vật trôi nổi nhỏ xíu trong nước. Ban ngày, chúng thường co lại. Vì thế cùng một rạn, ngày và đêm trông khác hẳn nhau.
Mỗi con polip tiết ra quanh chân mình một lớp đá vôi làm nhà. Polip sinh sôi bằng cách tự tách đôi, con mới lại xây nhà bên cạnh. Qua nhiều thế hệ, những ngôi nhà nhỏ xếp chồng lên nhau thành cành, thành khối, thành cả một rạn.
Cành san hô trắng trong tủ kính chính là bộ xương còn lại sau khi tất cả con polip đã chết. Giống như ngắm vỏ ốc mà không thấy con ốc.
Vì sao san hô có màu, và vì sao lại bị tẩy trắng?
Bí mật màu sắc nằm ở một người bạn sống chung. Trong mô của nhiều loài san hô có hàng triệu tế bào tảo rất nhỏ. Tảo quang hợp dưới ánh nắng, tạo ra đường và chia phần lớn cho san hô. Đổi lại, san hô cho tảo chỗ ở an toàn và chất thải để làm phân.
Đây là lý do rạn san hô thường chỉ mọc ở vùng nước nông, trong và ấm, nơi ánh nắng xuyên xuống được. Màu nâu, xanh, vàng của san hô phần lớn đến từ tảo và từ sắc tố san hô tự tạo ra.
Khi nước biển nóng lên bất thường kéo dài, mối quan hệ này đổ vỡ. San hô bị căng thẳng và đẩy tảo ra ngoài. Mất tảo, mô san hô trở nên trong suốt, để lộ bộ xương trắng bên dưới. Người ta gọi là san hô bị tẩy trắng.
San hô bị tẩy trắng chưa chết ngay, nếu nước mát lại sớm, tảo có thể quay về. Nhưng nếu kéo dài, san hô đói dần và chết. Những năm gần đây, các đợt nóng biển đã gây ra nhiều đợt tẩy trắng trên diện rộng ở rạn Great Barrier.
Đêm cả rạn san hô cùng đẻ trứng
Có một cảnh tượng mà các thợ lặn coi là may mắn mới được chứng kiến. Mỗi năm một lần, vào những đêm nhất định sau ngày trăng tròn khoảng cuối mùa xuân ở Nam bán cầu, rất nhiều loài san hô trên rạn cùng lúc nhả trứng và tinh trùng vào nước.
Những túi trứng nhỏ màu hồng, màu cam bay lên như một trận tuyết rơi ngược trong nước đêm. Nhờ cùng nhả một lúc, trứng và tinh trùng của cùng loài có cơ hội gặp nhau cao hơn hẳn.
San hô không có mắt, không có não như mình, vậy làm sao chúng biết hẹn giờ. Các nhà khoa học cho rằng chúng dựa vào nhiều tín hiệu cùng lúc: nhiệt độ nước, độ dài ngày, ánh trăng, và cả lúc trời vừa tối.
Phôi san hô trôi theo dòng nước vài ngày đến vài tuần, rồi bám xuống một chỗ cứng và bắt đầu một tập đoàn mới. Chỉ một phần rất nhỏ sống sót, nhưng bấy nhiêu cũng đủ để rạn tự làm mới mình.
Rạn Great Barrier lớn tới cỡ nào?
Rạn Great Barrier chạy dọc bờ biển bang Queensland của Úc, dài khoảng hai nghìn ba trăm cây số. Thật ra nó không phải một rạn liền mà là hàng nghìn rạn nhỏ và hàng trăm hòn đảo nối nhau.
Nó lớn đến mức các nhà du hành vũ trụ nhìn thấy được dải rạn từ quỹ đạo. Phần rạn sống ngày nay được xây trên nền của những rạn cổ hơn, sau khi biển dâng lên vào cuối kỷ băng hà cuối cùng.
Rạn là nhà của hàng nghìn loài cá, rùa biển, cá mập, cá đuối, hàng trăm loài san hô, và cả bò biển, loài thú biển ăn cỏ mà người xưa có lúc nhầm với nàng tiên cá.
Từ năm một nghìn chín trăm tám mươi mốt, rạn được công nhận là di sản thiên nhiên thế giới. Phần lớn diện tích nằm trong một công viên biển được quản lý chặt, có vùng cấm đánh bắt để cá có nơi sinh sản.
Việt Nam có rạn san hô không, và mình giữ chúng thế nào?
Có. Biển Việt Nam có nhiều vùng san hô đẹp như quanh các đảo ở Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc, Cù Lao Chàm hay Lý Sơn. Người lặn ở đó có thể thấy san hô cành, san hô khối, cá hề nấp trong hải quỳ.
Những rạn này chịu nhiều sức ép: nước nóng lên, nước thải từ bờ, neo tàu thả lên rạn, đánh bắt bằng thuốc nổ ngày trước, và cả khách du lịch vô ý.
Điều mỗi người có thể làm khá đơn giản. Khi lặn ngắm, đừng đứng hay giẫm lên san hô, đừng bẻ mang về. Kem chống nắng nên chọn loại được khuyến cáo là ít hại cho biển, và đừng cho cá ăn đồ ăn của người.
Một cành san hô bẻ đi chỉ mất một giây, nhưng để mọc lại có khi mất hàng chục năm. Lần tới đi biển, cả nhà thử tìm hiểu xem gần nơi mình đến có khu bảo tồn biển nào, đó là nơi san hô được chăm kỹ nhất.
Câu hỏi thường gặp
San hô có đau khi bị chạm vào không?
San hô không có não và hệ thần kinh phức tạp như động vật bậc cao, nên khó nói chúng cảm thấy đau như mình. Nhưng chạm vào làm hỏng lớp mô mỏng, dễ nhiễm bệnh, nên tốt nhất là chỉ ngắm.
Một rạn san hô mất bao lâu để hình thành?
San hô lớn rất chậm, nhiều loài mỗi năm chỉ dày thêm vài phân hoặc ít hơn. Một rạn lớn như hôm nay là kết quả của hàng nghìn năm bồi đắp liên tục.
Vì sao gọi rạn san hô là rừng mưa nhiệt đới dưới biển?
Vì rạn san hô chỉ chiếm một phần rất nhỏ diện tích đáy biển nhưng là nhà của một phần rất lớn các loài sinh vật biển. Độ đa dạng ấy giống như rừng mưa nhiệt đới trên cạn.
San hô chết có hồi phục được không?
Bộ xương san hô chết không sống lại, nhưng một rạn có thể hồi phục nếu ấu trùng san hô mới đến bám và lớn lên. Việc hồi phục cần nước sạch, nhiệt độ ổn định và thời gian dài.
Có nên mua đồ trang trí làm từ san hô không?
Không nên. San hô bán làm đồ trang trí thường bị khai thác từ rạn tự nhiên, và nhiều nơi việc buôn bán san hô bị cấm hoặc hạn chế. Mua là góp phần làm rạn nghèo đi.
