Những tảng đá ở lòng hồ khô Racetrack trong Thung lũng Chết di chuyển được là nhờ những tấm băng rất mỏng. Sau một trận mưa hiếm hoi, nước đọng thành lớp nông, ban đêm đóng băng, sáng ra băng vỡ thành mảng lớn, rồi gió nhẹ đẩy các mảng băng trôi và kéo theo đá, để lại những vệt dài trên bùn.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Đây là một trong số ít bí ẩn mà mình được kể trọn từ đầu tới cuối, có cả màn hồi hộp lẫn đoạn kết có hậu. Câu chuyện kéo dài hàng chục năm, có đủ giả thuyết từ đơn giản tới kỳ quặc, và kết thúc bằng một chiếc máy quay kiên nhẫn đứng chờ.
Lòng hồ khô và những vệt đá bí ẩn
Thung lũng Chết ở miền tây nước Mỹ là một trong những nơi nóng và khô nhất thế giới. Trong một thung lũng nhỏ của nó có một lòng hồ đã khô, phẳng như sân bóng, mặt đất là lớp bùn nứt thành ô.
Rải rác trên mặt hồ là những tảng đá rơi từ sườn núi xuống, có tảng nhỏ bằng nắm tay, có tảng nặng hàng trăm cân. Điều lạ là phía sau nhiều tảng đá có một vệt kéo dài, có vệt dài hàng trăm mét, có vệt thẳng, có vệt uốn cong, có vệt quay ngoặt.
Rõ ràng đá đã di chuyển. Nhưng suốt nhiều chục năm, không ai từng tận mắt thấy chúng động đậy. Người ta chỉ thấy đá ở chỗ này năm nay, năm sau đã ở chỗ khác, vệt mới đã vẽ thêm.
Thế là những tảng đá được người ta gọi là đá trượt, đá đi dạo, và trở thành một trong những bí ẩn nổi tiếng của vùng sa mạc này.
Từ gió mạnh tới từ trường: các giả thuyết
Giả thuyết đầu tiên và đơn giản nhất là gió. Vùng này có những cơn gió rất mạnh. Nhưng tính toán cho thấy để đẩy được một tảng đá nặng hàng trăm cân trên mặt bùn khô, cần một cơn gió mạnh đến mức khó tin.
Giả thuyết thứ hai là bùn trơn. Khi mưa, mặt hồ ướt và có lớp rong tảo mỏng làm trơn như xà phòng, gió chỉ cần đẩy nhẹ. Giả thuyết thứ ba là đá bị đóng băng chung trong một tấm băng dày, cả tấm băng trôi đi như một chiếc bè.
Rồi có những giả thuyết kỳ quặc hơn: từ trường của đá, những dòng năng lượng bí ẩn dưới lòng đất, hay đơn giản là có người lén di chuyển đá để trêu khách. Các giả thuyết này không có bằng chứng ủng hộ và bị loại dần.
Vấn đề là không giả thuyết nào giải thích hết được: vì sao có những tảng đá nằm cạnh nhau mà vệt lại đi hai hướng khác nhau, hay vì sao có vệt song song như hai chiếc xe chạy cạnh nhau. Muốn biết chắc, chỉ có một cách: tận mắt thấy đá chạy.
Thí nghiệm gắn định vị vào đá
Đầu những năm hai nghìn không trăm mười, một nhóm nhà khoa học quyết định làm điều đó. Họ được cơ quan quản lý công viên cho phép mang tới một số hòn đá có gắn thiết bị định vị vệ tinh bên trong, đặt lên mặt hồ.
Họ còn dựng một trạm thời tiết nhỏ và mấy chiếc máy ảnh tự động chụp liên tục. Nhóm biết mình có thể phải chờ rất nhiều năm, vì đá có khi cả chục năm mới chạy một lần.
May mắn đến sớm hơn dự kiến. Vào mùa đông năm hai nghìn không trăm mười ba, mặt hồ có một lớp nước nông sau mưa. Khi một thành viên của nhóm tới kiểm tra, họ tận mắt chứng kiến hàng chục tảng đá đang chuyển động cùng lúc, chậm rãi, gần như không một tiếng động.
Thiết bị định vị ghi lại tốc độ: đá chỉ di chuyển vài mét mỗi phút, chậm tới mức đứng nhìn khó nhận ra nếu không có mốc so sánh. Có tảng đi được hàng trăm mét trong vài lần di chuyển.
Lời giải: băng mỏng như cửa kính và gió nhẹ
Đây là điều họ thấy. Sau mưa, mặt hồ có một lớp nước nông chỉ vài phân. Đêm lạnh, mặt nước đóng một lớp băng mỏng chỉ vài li, mỏng như ô kính cửa sổ.
Sáng ra, nắng làm băng nứt vỡ thành những mảng rộng, có mảng rộng hàng chục mét. Lúc đó chỉ cần một cơn gió nhẹ, nhẹ hơn nhiều so với những gì các giả thuyết cũ đòi hỏi, cũng đủ đẩy các mảng băng trôi trên mặt nước.
Các mảng băng trôi tì vào những tảng đá và đẩy chúng trượt trên lớp bùn mềm dưới đáy nước, để lại vệt. Khi nước bốc hơi hết và bùn khô lại, những vệt ấy hiện ra rõ nét, còn người ta thì không có mặt để thấy đá đi.
Lời giải này giải thích được cả những vệt quay ngoặt, vì mảng băng xoay theo gió đổi chiều, và những tảng đá cạnh nhau đi hai hướng, vì chúng bị hai mảng băng khác nhau đẩy. Một bí ẩn kéo dài nhiều chục năm được giải bằng những tấm băng mỏng như tờ giấy.
Bài học từ những tảng đá đi dạo
Câu chuyện này hay ở chỗ lời giải không phải là một trong những ý tưởng ly kỳ, mà là sự kết hợp của mấy điều rất bình thường: một chút nước, một đêm lạnh, một ít gió. Điều hiếm là cả ba cùng xuất hiện đúng lúc.
Nó cũng cho thấy giá trị của việc đo đạc kiên nhẫn. Hàng chục năm tranh luận trên giấy không bằng vài mùa đông đặt máy chờ sẵn.
Thật đáng buồn là những tảng đá nổi tiếng này từng bị khách tham quan lấy trộm hoặc lái xe vào lòng hồ làm hỏng mặt bùn. Lòng hồ là khu vực được bảo vệ, và người tới thăm được dặn không di chuyển đá, không đi lên bùn khi ướt.
Nếu có dịp, cả nhà thử để một khay nước nông ngoài trời đêm đông lạnh ở vùng núi phía bắc, sáng ra xem lớp băng mỏng trông thế nào. Có thể nó sẽ giúp bạn hình dung ra những tấm băng đã đẩy đá ở sa mạc bên kia trái đất.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng Chết vì sao lại có tên như vậy?
Cái tên được cho là đặt từ thế kỷ mười chín, khi một đoàn người đi tìm vàng băng qua vùng này gặp nhiều gian khổ. Đây là nơi nóng, khô, có điểm thấp hơn mực nước biển, mùa hè nhiệt độ rất cao.
Đá ở Racetrack có còn tiếp tục di chuyển không?
Có, nhưng chỉ khi đủ điều kiện nước, băng và gió cùng lúc, nên có khi nhiều năm liền không có vệt mới. Biến đổi khí hậu có thể làm những đêm đóng băng như thế hiếm dần.
Ở nơi khác có đá trượt kiểu này không?
Có những vệt đá tương tự được ghi nhận ở vài lòng hồ khô khác trên thế giới. Ở bờ các hồ băng giá, băng cũng có thể đẩy đá và để lại dấu vết, cùng một nguyên lý.
Vì sao trước đây không ai nhìn thấy đá di chuyển?
Đá chỉ chạy vào những buổi sáng mùa đông hiếm hoi sau mưa, lúc lòng hồ ngập nước nông, ít ai đến. Tốc độ lại chậm, chỉ vài mét mỗi phút, nên dù có người cũng khó để ý.
Băng mỏng như vậy làm sao đẩy được đá nặng?
Một mảng băng rộng hàng chục mét có diện tích hứng gió rất lớn, nên gió nhẹ cũng tạo ra lực đẩy đáng kể. Trong khi đó đá nằm trên bùn mềm ướt, ma sát thấp, nên không cần lực quá mạnh để trượt.
