Sét hòn là những quả cầu sáng, thường cỡ quả bưởi, xuất hiện trong lúc có giông sét, trôi lơ lửng vài giây rồi lặng lẽ tắt hoặc nổ đánh bụp. Có rất nhiều lời kể đáng tin và ít nhất một lần được máy móc ghi lại tình cờ, nên nó có thật, nhưng vì sao nó hình thành thì các nhà khoa học vẫn chưa thống nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở các làng quê Việt Nam, mùa giông tháng năm tháng sáu hay có những câu chuyện về quả cầu lửa lăn vào nhà rồi biến mất. Hôm nay mình cùng tách bạch xem chỗ nào là chuyện kể, chỗ nào là điều khoa học đã biết, và chỗ nào vẫn còn là dấu hỏi.
Người ta kể gì về sét hòn?
Những lời kể về sét hòn có mặt ở rất nhiều nước, qua nhiều thế kỷ, và giống nhau tới lạ. Quả cầu thường to cỡ quả cam đến quả bóng, màu trắng, vàng, cam hoặc xanh, sáng như một bóng đèn nhỏ.
Nó xuất hiện gần lúc có sét đánh, trôi ngang chứ không rơi xuống, có khi bay dọc dây điện, có khi lọt qua cửa sổ vào nhà. Nó kéo dài vài giây, hiếm khi quá một phút.
Kết thúc thì có hai kiểu: tắt dần lặng lẽ, hoặc nổ một tiếng, có khi để lại mùi khét và vết cháy nhỏ. Một số lời kể còn nói nó đi xuyên qua kính cửa sổ mà kính không vỡ, chi tiết này khiến các nhà khoa học đau đầu nhất.
Vì xuất hiện bất ngờ và ngắn ngủi, gần như không ai kịp chuẩn bị máy đo. Thế nên trong rất lâu, sét hòn chỉ sống trong lời kể của người chứng kiến, và có nhà khoa học từng nghi nó chỉ là ảo giác.
Lần ghi hình tình cờ trên cao nguyên
Bước ngoặt đến vào năm hai nghìn không trăm mười hai. Một nhóm nhà nghiên cứu ở Trung Quốc đang đặt máy quay và máy đo quang phổ trên một cao nguyên để nghiên cứu sét thông thường.
Máy của họ tình cờ ghi lại được một quả cầu sáng xuất hiện ngay sau khi một tia sét đánh xuống đất, kéo dài khoảng hơn một giây. Quan trọng hơn, họ ghi được cả quang phổ của nó, tức là phân tích ánh sáng ra thành từng màu để biết nó làm từ chất gì.
Quang phổ cho thấy trong quả cầu có những nguyên tố như silic, sắt và can xi, đều là những chất có nhiều trong đất. Điều này rất khớp với một giả thuyết đã được đưa ra từ trước.
Một lần ghi hình chưa đủ để giải quyết mọi câu hỏi, vì sét hòn trong các lời kể rất đa dạng. Nhưng ít nhất từ đó, không còn ai có thể nói chắc chắn rằng sét hòn chỉ là chuyện tưởng tượng.
Giả thuyết đất bốc hơi
Giả thuyết được nhiều người nhắc tới nhất cho rằng khi sét đánh xuống đất, sức nóng khủng khiếp làm một phần đất bốc hơi. Trong đất có nhiều silic, chất làm nên cát và thuỷ tinh.
Hơi silic và các kim loại bị tung lên không khí thành một đám hạt nhỏ li ti. Các hạt này cháy chậm trong không khí, giống như một cục than hồng nhỏ đang âm ỉ, toả sáng trong vài giây.
Giả thuyết này giải thích được màu sắc, thời gian tồn tại và việc sét hòn hay xuất hiện gần mặt đất. Nó còn khớp với quang phổ ghi được năm hai nghìn không trăm mười hai.
Nhưng nó khó giải thích những trường hợp sét hòn xuất hiện trong nhà kín, hay trong khoang máy bay đang bay, nơi không có đất nào bị sét đánh. Thế nên giả thuyết này hay, nhưng có lẽ chưa phải câu trả lời cho mọi trường hợp.
Vi sóng, khí cháy và cả chuyện ảo giác
Một nhóm giả thuyết khác cho rằng sét hòn là một vùng khí bị ion hoá, tức là khí mang điện phát sáng, được giữ lại bởi năng lượng vi sóng sinh ra từ tia sét, giống như một bong bóng năng lượng tự giữ hình.
Trong phòng thí nghiệm, người ta đã tạo được những quả cầu sáng tồn tại ngắn ngủi bằng cách phóng điện mạnh trên mặt nước, hoặc dùng vi sóng làm nóng vật liệu. Chúng trông khá giống sét hòn, nhưng vẫn khác ở nhiều điểm.
Lại có một giả thuyết bất ngờ hơn: một số lời kể có thể là ảo giác do từ trường cực mạnh của tia sét tác động lên phần não xử lý hình ảnh, làm người ta thấy một đốm sáng không có thật. Giả thuyết này chỉ có thể giải thích một phần các lời kể, không phải tất cả.
Có lẽ cái mà người ta gọi chung là sét hòn thật ra gồm vài hiện tượng khác nhau. Đây là một ví dụ đẹp về cách khoa học thừa nhận mình chưa biết, rồi kiên nhẫn ghép từng mảnh bằng chứng.
Gặp giông sét thì giữ an toàn thế nào?
Dù sét hòn hiếm gặp, sét thường thì không hề hiếm. Việt Nam là nước có nhiều giông sét, nhất là vùng đồng bằng và trung du vào mùa mưa, và mỗi năm vẫn có những tai nạn đáng tiếc vì sét đánh ngoài đồng.
Khi nghe tiếng sấm, nghĩa là mình đã ở đủ gần để bị sét đánh. Lời khuyên chung là vào trong nhà kiên cố hoặc xe ô tô đóng kín cửa. Đừng trú dưới gốc cây đứng một mình giữa đồng, đừng đứng trên chỗ cao, tránh xa mặt nước.
Nếu đang ở giữa đồng trống không có chỗ trú, người ta khuyên ngồi xổm, hai chân chụm lại, cúi đầu, để giảm chỗ tiếp đất, và không nằm bẹp xuống đất ướt. Trong nhà thì hạn chế dùng thiết bị cắm điện và tránh đứng sát cửa sổ.
Còn nếu một ngày bạn may mắn thấy một quả cầu sáng trôi qua trong cơn giông, đừng đến gần, đừng chạm vào. Hãy ghi nhớ thời gian, hình dạng, màu sắc và kể lại thật chính xác, biết đâu đó sẽ là một mảnh ghép cho các nhà khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Sét hòn có làm chết người không?
Những trường hợp được ghi nhận phần lớn không gây thương tích nghiêm trọng, nhưng có lời kể về vết bỏng và đồ vật bị cháy khi quả cầu nổ. Vì chưa hiểu rõ bản chất, cách an toàn nhất vẫn là tránh xa.
Sét hòn khác với cầu lửa của Thánh Elmo thế nào?
Ánh lửa Thánh Elmo là ánh sáng xanh tím đứng yên ở đầu cột buồm, đỉnh tháp hay đầu cánh máy bay khi không khí tích nhiều điện trước giông. Nó bám vào vật nhọn và kéo dài, còn sét hòn thì trôi tự do và chỉ tồn tại vài giây.
Vì sao rất khó nghiên cứu sét hòn?
Nó hiếm, xuất hiện bất ngờ, ở chỗ không đoán trước và chỉ kéo dài vài giây. Các nhà khoa học không thể chờ sẵn với máy đo, nên phần lớn dữ liệu vẫn đến từ lời kể.
Sét thường hình thành như thế nào?
Trong đám mây giông, các hạt băng và giọt nước va vào nhau làm phần trên và phần dưới mây tích điện trái dấu. Khi điện tích đủ lớn, nó phóng xuống đất hoặc sang đám mây khác thành tia sét, đốt nóng không khí tới mức nổ thành tiếng sấm.
Có cách nào tạo sét hòn trong phòng thí nghiệm không?
Người ta đã tạo được những quả cầu sáng ngắn ngủi bằng phóng điện trên mặt nước hay dùng vi sóng, trông khá giống sét hòn. Nhưng chưa ai tạo ra được một quả cầu có đủ mọi đặc điểm như các lời kể ngoài tự nhiên.
