Bạch tuộc có ba quả tim thật: hai quả nhỏ đẩy máu qua hai bộ mang để lấy ô xy, một quả lớn bơm máu đi khắp cơ thể. Máu của nó màu xanh lam vì chất mang ô xy trong máu dùng đồng thay vì sắt như máu người, và gần hai phần ba tế bào thần kinh của nó lại nằm trong tám cánh tay chứ không ở đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Nhiều người chỉ biết bạch tuộc trên đĩa nướng, nhưng hôm nay mình làm quen với nó như một nhân vật lạ lùng bậc nhất dưới đáy biển: một con vật thân mềm không xương, mà khôn tới mức có thể mở nắp lọ và trốn khỏi bể nuôi.
Vì sao một con vật cần tới ba quả tim?
Bạch tuộc thở bằng mang giống cá. Máu chảy qua mang để nhận ô xy từ nước, nhưng đường đi qua mang rất hẹp và nhiều nhánh, máu chảy qua đó bị chậm lại. Thế là mỗi bộ mang có riêng một quả tim nhỏ đứng ngay trước để đẩy máu đi cho nhanh.
Máu đã giàu ô xy sau đó về quả tim thứ ba, quả lớn nhất, để được bơm đi nuôi toàn thân. Ba quả tim chia việc như ba trạm bơm trên một hệ thống ống nước dài.
Có một chi tiết lạ: khi bạch tuộc bơi bằng cách phụt nước, quả tim chính tạm ngừng đập. Có lẽ vì thế mà bạch tuộc thích bò trên đáy hơn là bơi, bơi lâu khiến nó mệt rất nhanh.
Còn màu máu xanh thì do chất mang ô xy chứa đồng. Máu người đỏ vì sắt trong máu gặp ô xy có màu đỏ. Đồng gặp ô xy lại cho màu xanh lam. Chất này mang ô xy kém hơn chất của mình ở nước ấm, nhưng làm việc khá tốt ở nước lạnh và ít ô xy.
Một bộ não rải khắp tám cánh tay
Bạch tuộc có khoảng năm trăm triệu tế bào thần kinh, nhiều cỡ một con chó. Nhưng điều kỳ lạ là phần lớn số đó không nằm trong não ở đầu, mà nằm dọc theo tám cánh tay.
Mỗi cánh tay giống như có một bộ óc phụ. Nó tự nếm, tự sờ, tự quyết định cách cầm nắm một vật. Trên mỗi giác hút có hàng nghìn tế bào cảm nhận cả mùi vị, nên khi bạch tuộc thò tay vào khe đá, cánh tay vừa sờ vừa nếm xem trong đó có con cua nào không.
Bộ não ở đầu ra lệnh tổng quát kiểu đi lấy con cua kia, còn từng cánh tay tự lo chi tiết. Các nhà khoa học từng quan sát cánh tay bị tách rời vẫn phản ứng với thức ăn một lúc sau đó.
Thử nghĩ xem, nếu mỗi ngón tay mình tự biết vị của món ăn khi chạm vào, bữa cơm sẽ thành chuyện kỳ lạ đến thế nào. Với bạch tuộc, đó là đời sống hằng ngày.
Đổi màu trong chớp mắt dù có thể mù màu
Da bạch tuộc có hàng nghìn túi sắc tố nhỏ, mỗi túi được những thớ cơ li ti kéo căng hoặc thả lỏng. Kéo căng thì túi màu loang rộng ra, thả lỏng thì co lại thành chấm nhỏ. Nhờ vậy chỉ trong chưa tới một giây, nó đổi từ màu đá xám sang màu cát vàng.
Không chỉ màu, nó còn đổi cả bề mặt da, nổi lên những gai nhỏ cho giống rêu, giống san hô. Một con bạch tuộc nằm trên đá có thể biến mất trước mắt người lặn đứng cách vài bước chân.
Điều khiến các nhà khoa học bối rối là mắt của phần lớn loài bạch tuộc dường như chỉ có một loại tế bào cảm nhận màu, tức là theo lý thuyết chúng không phân biệt được màu sắc. Vậy làm sao chúng chọn đúng màu để hoà vào nền.
Có vài giả thuyết, như da của chúng tự cảm nhận được ánh sáng, hay hình dạng con ngươi đặc biệt giúp đoán màu theo cách khác. Đến nay câu hỏi này vẫn chưa có lời đáp cuối cùng.
Bắt chước, mang vỏ dừa và trốn khỏi bể
Ở vùng biển Indonesia có một loài bạch tuộc được phát hiện vào cuối thế kỷ trước, có tài bắt chước những con vật khác. Nó có thể dẹt mình lướt đi như con cá bơn, xoè tay như con cá sư tử có gai độc, hay giấu sáu tay vào hang và vẫy hai tay như con rắn biển.
Một loài khác được quay phim mang theo nửa vỏ dừa trên đường đi. Khi cần trốn, nó chui vào giữa hai nửa vỏ ghép lại. Các nhà khoa học coi đây là một ví dụ hiếm về động vật không xương sống dùng đồ vật như dụng cụ.
Trong các bể nuôi, bạch tuộc nổi tiếng hay trốn. Cơ thể nó không có xương, chỗ cứng duy nhất là cái mỏ, nên lỗ nào lọt vừa mỏ là cả con lọt qua được. Có những câu chuyện được kể lại về bạch tuộc đêm đêm bò sang bể bên cạnh ăn cá rồi quay về, dù không phải câu chuyện nào cũng được kiểm chứng.
Người nuôi còn kể bạch tuộc nhận ra từng người, có con thích phun nước vào một người cụ thể mà không ai rõ lý do. Trí khôn ấy làm nhiều người bắt đầu nhìn con vật này bằng con mắt khác.
Đời ngắn ngủi và người mẹ canh trứng bền bỉ nhất
Thông minh là vậy nhưng phần lớn loài bạch tuộc sống rất ngắn, thường chỉ một hai năm. Sau khi giao phối, con đực thường chết không lâu sau đó.
Con cái đẻ trứng vào hang, rồi ở lại canh, thổi nước sạch qua trứng, gạt bỏ cặn bẩn, và gần như nhịn ăn suốt thời gian đó. Khi trứng nở, con mẹ cũng kiệt sức và chết.
Kỷ lục được biết đến là một con bạch tuộc ở biển sâu ngoài khơi California. Các nhà khoa học quay lại cùng một chỗ nhiều lần và thấy con mẹ ôm trứng suốt khoảng bốn năm rưỡi, lâu nhất từng ghi nhận ở bất kỳ con vật nào. Nước biển sâu lạnh khiến trứng phát triển rất chậm.
Một con vật khôn ngoan nhưng chỉ có một mùa làm mẹ, và dành cả mùa ấy để giữ cho đàn con một khởi đầu tốt. Lần tới thấy con bạch tuộc trong chợ cá, có khi bạn sẽ nhìn nó lâu hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Bạch tuộc có mấy cái chân?
Bạch tuộc có tám cánh tay, người ta hay gọi là xúc tu hay chân. Theo cách gọi của các nhà sinh học, chúng là tay, vì có giác hút suốt chiều dài và dùng để cầm nắm.
Bạch tuộc có độc không?
Nhiều loài bạch tuộc có nước bọt độc để làm tê liệt con mồi, nhưng phần lớn không nguy hiểm với người. Riêng nhóm bạch tuộc đốm xanh có nọc độc rất mạnh, có thể gây chết người, nên không bao giờ được cầm bất kỳ con bạch tuộc nhỏ có vòng xanh nào.
Tay bạch tuộc đứt có mọc lại không?
Có, bạch tuộc có thể mọc lại cánh tay bị mất, dù phải mất một thời gian. Cánh tay mới cũng có đủ giác hút và dây thần kinh.
Bạch tuộc phun mực để làm gì?
Khi bị tấn công, bạch tuộc phun ra một đám mực sẫm để che mắt kẻ thù và lẩn đi. Mực còn có thể làm rối khứu giác của kẻ săn mồi trong giây lát.
Mực và bạch tuộc khác nhau thế nào?
Cả hai đều là động vật thân mềm họ hàng gần, nhưng bạch tuộc có tám tay, thân tròn mềm và sống nhiều ở đáy. Mực thường có tám tay cộng hai xúc tu dài, thân thuôn có vây, bơi nhiều hơn.
