Rãnh Mariana là nơi sâu nhất của đại dương, chỗ sâu nhất của nó gọi là vực Challenger, sâu gần mười một cây số tính từ mặt nước. Nếu đặt đỉnh Everest xuống đó, đỉnh núi vẫn còn nằm dưới hơn hai cây số nước biển.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hôm nay mình làm một chuyến lặn tưởng tượng xuống tận đáy Thái Bình Dương, ở vùng biển phía đông Philippines. Bạn chuẩn bị tinh thần nhé, vì càng xuống sâu, mọi thứ quen thuộc trên mặt đất sẽ lần lượt biến mất.
Rãnh Mariana hình thành ra sao?
Vỏ Trái Đất không phải một cái vỏ liền mà là nhiều mảng lớn ghép lại, trôi rất chậm, mỗi năm chỉ vài phân, chậm cỡ móng tay mình mọc. Ở vùng biển này, một mảng đáy đại dương già và nặng đang chúi xuống, trượt vào bên dưới một mảng khác.
Chỗ hai mảng gặp nhau, đáy biển bị kéo trũng xuống thành một rãnh dài và hẹp, hình như một vầng trăng khuyết dài hơn hai nghìn cây số. Đó là rãnh Mariana.
Cũng chính chuyển động ấy sinh ra các đảo núi lửa và động đất trong vùng. Quần đảo Mariana nằm song song với rãnh là những ngọn núi lửa mọc lên từ chỗ mảng đá chìm xuống bị nung chảy.
Cái tên vực Challenger lấy từ một con tàu khảo sát của Anh vào thế kỷ mười chín. Hồi đó người ta đo độ sâu bằng cách thả một sợi dây dài có buộc vật nặng, chờ nó chạm đáy rồi đếm chiều dài dây, một công việc kiên nhẫn đến khó tin.
Càng xuống sâu, thế giới đổi khác thế nào?
Mới xuống khoảng hai trăm mét, ánh nắng đã yếu tới mức cây cỏ biển không còn quang hợp được. Tới khoảng một nghìn mét thì tối đen hoàn toàn, chỉ còn ánh sáng do chính sinh vật biển tự phát ra. Bên dưới là đêm vĩnh viễn.
Nhiệt độ cũng hạ dần. Dưới đáy rãnh, nước lạnh chỉ vài độ trên mức đóng băng, quanh năm không đổi.
Nhưng thứ đáng sợ nhất là áp suất. Cứ xuống thêm mười mét, sức nặng của nước đè lên mình tăng thêm bằng toàn bộ sức nặng của bầu khí quyển. Ở đáy vực Challenger, áp suất lớn hơn trên mặt biển khoảng một nghìn lần.
Để dễ hình dung, ở dưới đó, mỗi đầu ngón tay của bạn phải chịu một sức đè cỡ một chiếc ô tô nhỏ. Một chiếc hộp xốp thả xuống sẽ bị bóp lại còn bằng nắm tay. Đó là lý do tàu lặn xuống tới đây phải có vỏ cực dày và hình cầu, kiểu dáng chịu lực đều nhất.
Chuyến lặn đầu tiên xuống đáy sâu nhất
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi, hai người đàn ông là Jacques Piccard và Don Walsh ngồi trong một chiếc tàu lặn tên là Trieste để xuống vực Challenger. Khoang người ngồi chỉ là một quả cầu thép nhỏ chật chội, gắn dưới một thân tàu lớn chứa đầy xăng nhẹ để giữ cho tàu nổi lơ lửng.
Chuyến xuống mất khoảng năm tiếng. Trên đường đi, một tấm kính ngoài vỏ bị nứt, tiếng nứt vang lên làm cả hai giật mình, nhưng họ vẫn tiếp tục.
Họ chỉ ở dưới đáy khoảng hai mươi phút. Bùn mịn dưới đáy bị khuấy tung thành một đám mây mù, gần như không nhìn thấy gì. Hai người kể có thấy một sinh vật giống con cá dẹt, nhưng về sau nhiều nhà khoa học nghi đó là một loài vật khác, vì cá khó sống nổi ở độ sâu ấy.
Sau chuyến đó, phải hơn năm mươi năm mới lại có người xuống tới đáy vực. Đến nay số người từng chạm đáy sâu nhất đại dương vẫn ít hơn hẳn số người từng bay vào vũ trụ.
Dưới đáy sâu nhất có những sinh vật nào?
Lạ thay, đáy rãnh không hề trống rỗng. Những chiếc máy lặn không người lái đã quay được nhiều loài giáp xác nhỏ trông như con tôm tép, bò lúc nhúc quanh mồi thả xuống. Có những loài hải sâm trong suốt trôi chậm trên lớp bùn.
Ở đó còn có những sinh vật đơn bào khổng lồ, chỉ là một tế bào mà to cỡ quả nho, sống bằng cách lọc thức ăn trong bùn. Và dĩ nhiên là vô số vi khuẩn.
Cá thì có giới hạn. Loài cá được quay ở sâu nhất là cá ốc biển sâu, thân mềm, hơi trong, sống quanh độ sâu tám nghìn mét. Các nhà sinh học cho rằng sâu hơn nữa, cơ thể cá không giữ được cân bằng hoá chất để chống lại sức ép.
Thức ăn dưới đó chủ yếu là thứ rơi từ trên xuống: xác sinh vật, phân, những vụn hữu cơ nhỏ như tuyết. Người ta gọi là tuyết biển. Một con cá chết trên mặt biển có thể mất nhiều ngày mới chìm tới đáy, trở thành bữa tiệc cho cả một cộng đồng nhỏ.
Con người đã để lại gì ở nơi sâu nhất?
Có một phát hiện làm nhiều người buồn. Trong những lần khảo sát, máy lặn từng ghi lại hình ảnh một chiếc túi ni lông nằm ở độ sâu gần mười một cây số. Các nhà khoa học còn tìm thấy hạt vi nhựa và một số chất ô nhiễm trong cơ thể những con giáp xác sống dưới đáy rãnh.
Điều đó nghĩa là nơi xa xôi nhất mà con người khó tới nhất lại không xa với rác của chúng ta. Nhựa trôi theo dòng chảy, vỡ vụn, chìm dần, rồi theo tuyết biển xuống tới đáy.
Câu chuyện này không phải để làm mình sợ, mà để nhớ rằng biển là một khối liền. Một chiếc túi vứt xuống sông ở Việt Nam hôm nay, có thể nhiều năm sau sẽ ở một nơi mình không bao giờ thấy.
Lần tới khi cả nhà đi biển, thử chơi trò nhặt rác trên bãi cát mười phút trước khi về. Biết đâu một mẩu nhựa ấy đã không phải đi một chuyến dài mười một cây số xuống bóng tối.
Câu hỏi thường gặp
Vực Challenger sâu chính xác bao nhiêu mét?
Các lần đo khác nhau cho kết quả khoảng mười nghìn chín trăm mét, chênh nhau vài chục mét tuỳ thiết bị và thời điểm. Vì vậy người ta hay nói gọn là sâu gần mười một cây số.
Vì sao tàu lặn biển sâu thường có khoang hình cầu?
Hình cầu chia đều áp lực nước lên mọi điểm của vỏ, không có góc cạnh nào phải chịu lực dồn. Nhờ vậy cùng một độ dày thép, khoang cầu chịu được sức ép lớn hơn các hình dạng khác.
Ở biển sâu có quái vật khổng lồ không?
Biển sâu có những sinh vật lớn như mực ống khổng lồ, nhưng chúng sống ở độ sâu trung bình chứ không phải đáy rãnh. Sinh vật ở nơi sâu nhất phần lớn nhỏ bé, vì thức ăn rất khan hiếm.
Con người hiểu đáy đại dương nhiều hay ít?
Phần lớn đáy đại dương mới chỉ được vẽ bản đồ ở mức thô, độ chi tiết kém xa bản đồ bề mặt Mặt Trăng hay Sao Hoả. Việc lập bản đồ chi tiết đáy biển vẫn đang được nhiều nước làm tiếp.
Biển Đông có chỗ nào sâu lắm không?
Biển Đông có những vùng nước sâu ở phần giữa, sâu hơn năm nghìn mét, nhưng không sâu bằng rãnh Mariana. Các rãnh sâu nhất thế giới đều nằm ở nơi một mảng đáy đại dương chúi xuống dưới mảng khác.
