Rễ của phần lớn các loài cây trên cạn sống chung với những sợi nấm nhỏ li ti, cây cho nấm đường, nấm mang về cho cây nước và khoáng chất, và có những sợi nấm nối rễ nhiều cây lại với nhau. Đó là điều đã được chứng minh. Còn chuyện cây dùng mạng nấm để chia thức ăn cho cây con hay báo động cho nhau thì vẫn đang được các nhà khoa học tranh luận.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Mấy năm gần đây, có những câu chuyện rất đẹp lan khắp nơi: rằng cây cối trong rừng trò chuyện với nhau qua một mạng internet dưới lòng đất, cây mẹ nuôi cây con. Hôm nay mình cùng tách bạch đâu là điều đã biết chắc, đâu là điều còn đang tìm hiểu.
Sợi nấm và rễ cây: một cuộc đổi chác lâu đời
Khi nhắc đến nấm, mình thường nghĩ tới cây nấm có mũ có chân. Nhưng đó chỉ là quả của nấm, phần mọc lên để rải bào tử. Phần chính của nấm là những sợi rất mảnh, mảnh hơn sợi tóc nhiều lần, đan thành mạng dưới đất.
Nhiều loại nấm sống bám quanh rễ cây, có loại còn chui vào trong tế bào rễ. Các nhà khoa học gọi đó là nấm rễ cộng sinh. Sợi nấm mảnh hơn rễ nhiều, len vào những khe đất nhỏ mà rễ không tới được, hút nước và khoáng chất, nhất là lân, rồi chuyển cho cây.
Đổi lại, cây chuyển cho nấm một phần đường mà lá làm ra nhờ quang hợp. Hai bên cùng có lợi, giống như một hợp tác xã nhỏ dưới lòng đất.
Mối quan hệ này lâu đời đến mức các nhà khoa học tin rằng nó đã giúp những cây đầu tiên lên được mặt đất từ hàng trăm triệu năm trước, khi đất còn nghèo và cây chưa có bộ rễ tốt. Ngày nay phần lớn các loài cây trên cạn đều có nấm rễ đồng hành.
Mạng lưới gỗ toàn cầu: câu chuyện được kể thế nào?
Vì một mạng sợi nấm có thể bám vào rễ của nhiều cây cùng lúc, các cây trong rừng có thể được nối với nhau qua nấm. Cuối những năm chín mươi, một nghiên cứu trên tạp chí khoa học lớn cho thấy các bon có thể đi từ cây này sang cây khác qua mạng nấm. Báo chí đặt cho mạng ấy cái tên vui: mạng lưới gỗ toàn cầu.
Từ đó, câu chuyện được kể ngày càng hấp dẫn. Người ta nói rằng những cây mẹ to lớn nhận ra con của mình và gửi thức ăn cho cây con đang sống dưới bóng râm. Rằng cây bị sâu tấn công gửi tín hiệu cảnh báo qua mạng nấm để cây hàng xóm chuẩn bị phòng vệ.
Những câu chuyện này xuất hiện trong sách bán chạy, phim tài liệu, bài giảng. Chúng khiến nhiều người yêu rừng hơn, và đó là điều tốt.
Nhưng khoa học không dừng ở chỗ câu chuyện có đẹp hay không. Câu hỏi luôn là: bằng chứng mạnh đến đâu?
Bằng chứng đang được xem lại
Năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, một nhóm nhà khoa học đã rà lại các nghiên cứu về mạng nấm trong rừng. Họ cho rằng nhiều tuyên bố phổ biến đã đi xa hơn những gì dữ liệu thực sự cho thấy.
Chẳng hạn, việc nấm nối được rễ nhiều cây ngoài rừng thật đã được ghi nhận ở một số nơi, nhưng chưa rõ mức độ phổ biến. Việc một ít các bon đi qua mạng nấm không có nghĩa là lượng đó đủ để giúp cây con lớn lên. Và các thí nghiệm về tín hiệu cảnh báo thường làm trong chậu, trong phòng thí nghiệm, chưa chắc đúng ngoài rừng.
Nhóm này cũng nói rằng nấm không phải người đưa thư tốt bụng. Nấm có lợi ích riêng, có thể giữ lại phần lớn đường cho mình, hoặc chuyển chất theo cách có lợi cho nấm chứ không phải vì cây này thương cây kia.
Những nhà nghiên cứu ủng hộ ý tưởng cây mẹ thì phản biện, đưa thêm dữ liệu. Cuộc tranh luận vẫn đang tiếp diễn, và đó là một phần bình thường của khoa học. Điều trung thực nhất hiện nay là: mạng nấm có thật, còn nó làm được bao nhiêu điều trong những câu chuyện kể thì chưa có kết luận.
Cây báo tin qua không khí thì chắc chắn hơn
Trong khi chuyện báo động qua đất còn bàn cãi, thì có một cách cây giao tiếp được nhiều bằng chứng hơn: qua mùi trong không khí.
Khi bị sâu ăn lá, nhiều loài cây toả ra những chất bay hơi đặc biệt. Bạn đã ngửi thấy một thứ tương tự khi cắt cỏ, mùi cỏ xanh ngai ngái chính là các chất cây tiết ra khi bị tổn thương.
Những chất ấy có thể làm cây bên cạnh tăng cường chất phòng vệ, chuẩn bị trước khi sâu bò sang. Chúng còn có thể gọi những con côn trùng săn mồi, như ong ký sinh, đến tìm và tiêu diệt sâu đang ăn lá.
Nói cách khác, cây không có miệng để nói, nhưng có hoá chất để báo tin. Ở đây cây không nhất thiết cố ý báo cho hàng xóm, hàng xóm chỉ khôn ngoan nghe lỏm. Nhưng kết quả vẫn là thông tin được truyền đi.
Người nông dân dùng nấm rễ thế nào?
Dù câu chuyện mạng lưới rừng còn bàn cãi, thì lợi ích của nấm rễ với từng cây đã rõ ràng, và người làm nông đang tận dụng điều đó.
Ngày nay có những chế phẩm chứa bào tử nấm rễ cộng sinh dùng trong vườn ươm cây giống, trồng rừng, trồng cây ăn trái. Cây con có nấm rễ đi kèm thường hút lân tốt hơn, chịu hạn khá hơn, giúp giảm bớt phân bón hoá học.
Một điều người làm vườn hay quên là cày xới quá mạnh, dùng nhiều thuốc diệt nấm có thể làm hại mạng sợi nấm trong đất. Giữ lớp đất mặt, phủ rơm rác, trồng xen cây che phủ là những cách giúp hệ sinh vật đất khoẻ hơn.
Lần tới khi đào một hố trồng cây ngoài vườn, bạn thử nhìn kỹ đất quanh rễ. Nếu thấy những sợi trắng mảnh như tơ, đó có thể là nấm, những người bạn thầm lặng của cây.
Câu hỏi thường gặp
Nấm rễ có làm hại cây không?
Nấm rễ cộng sinh nói chung có lợi cho cây vì giúp hút nước và khoáng chất. Tuy nhiên trong đất cũng có những loại nấm gây bệnh rễ, nên không phải sợi nấm nào cũng là bạn của cây.
Vì sao gọi là mạng lưới gỗ toàn cầu?
Đó là cách chơi chữ của báo chí, so mạng sợi nấm nối các cây với mạng internet nối các máy tính. Cách gọi giúp nhiều người dễ hình dung, nhưng cũng khiến câu chuyện nghe chắc chắn hơn bằng chứng hiện có.
Cây con dưới bóng cây lớn có được cây lớn nuôi không?
Đây chính là điều đang tranh luận. Một số thí nghiệm cho thấy có chút chất dinh dưỡng đi qua mạng nấm, nhưng chưa rõ lượng ấy có đủ giúp cây con sống sót hay không.
Nấm mình ăn có phải nấm rễ cộng sinh không?
Một số loại nấm ăn được ngoài tự nhiên là nấm rễ cộng sinh với cây rừng, nên rất khó trồng nhân tạo. Còn nấm rơm, nấm sò mình hay ăn là loại phân huỷ rơm rạ, gỗ mục, trồng được dễ dàng.
Làm sao biết đất vườn có nhiều sinh vật tốt?
Đất tơi xốp, có mùi thơm của đất rừng, có giun đất và những sợi nấm trắng là dấu hiệu tốt. Đất chai cứng, không có mùi, không thấy giun thường là đất nghèo sinh vật.
