Bông hoa đơn lớn nhất thế giới là hoa Rafflesia, mọc ở rừng mưa Sumatra và Borneo, đường kính có thể tới khoảng một mét và nặng gần chục cân. Nó toả mùi như thịt thối vì người giúp nó thụ phấn không phải ong bướm mà là ruồi nhặng, những con chuyên tìm đến xác động vật.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Nhắc đến hoa, mình thường nghĩ tới hương thơm, màu sắc dịu dàng. Hôm nay mình giới thiệu một bông hoa phá vỡ mọi quy tắc ấy: to như cái mâm, đỏ như thịt sống, và thơm theo kiểu khiến người ta phải bịt mũi.
Một loài cây không có lá, không thân, không rễ
Điều lạ đầu tiên về Rafflesia không phải bông hoa, mà là phần còn lại của cái cây. Rafflesia không có lá để quang hợp, không có thân, không có rễ. Ngoài bông hoa ra, gần như không nhìn thấy nó đâu cả.
Đó là vì Rafflesia là một cây ký sinh. Nó sống bên trong thân và rễ của một loài dây leo trong rừng, dưới dạng những sợi mảnh như sợi nấm, hút nước và chất dinh dưỡng từ cây chủ. Nó chẳng cần làm gì để tự nuôi mình.
Chỉ đến khi sẵn sàng sinh sản, Rafflesia mới nhú ra ngoài một cái nụ trên thân dây leo sát mặt đất. Nụ lớn dần như một bắp cải màu nâu, mất nhiều tháng mới đủ lớn để nở.
Các nhà khoa học từng rất khó xếp Rafflesia vào đâu trong cây gia phả thực vật, vì nó đã mất hết những bộ phận để so sánh. Phải nhờ phân tích vật chất di truyền, người ta mới tìm được họ hàng của nó.
Nở vài ngày, to như cái mâm
Khi nụ đã đủ lớn, nó bung ra năm cánh dày, đỏ cam lốm đốm trắng, mặt cánh sần sùi như da. Giữa hoa là một cái chén sâu. Đường kính của những bông lớn nhất có thể khoảng một mét.
Nhưng bông hoa chỉ tươi được khoảng gần một tuần. Sau đó nó thâm đen, nhũn ra rồi tàn. Vì nụ cần nhiều tháng để lớn và hoa chỉ nở vài ngày, thấy được một bông Rafflesia đang nở là chuyện cần cả may mắn.
Cái tên Rafflesia gắn với một chuyến khảo sát ở Sumatra đầu thế kỷ mười chín, theo tên của Stamford Raffles, một quan chức người Anh trong vùng, và một nhà tự nhiên học đi cùng đoàn.
Người dân địa phương ở Indonesia và Malaysia biết loài hoa này từ lâu, có những tên gọi riêng và cả những niềm tin dân gian gắn với nó. Ngày nay ở một số nơi, người dân làm nghề dẫn khách vào rừng xem hoa khi có hoa nở.
Vì sao lại chọn mùi thịt thối?
Mỗi loài hoa phải dụ được kẻ giúp nó thụ phấn, tức là mang phấn hoa từ bông này sang bông khác. Hoa thơm ngọt mời ong bướm. Còn Rafflesia chọn một khách hàng khác: ruồi nhặng.
Ruồi nhặng tìm đến xác động vật để ăn và đẻ trứng. Rafflesia bắt chước đúng những gì ruồi tìm: màu đỏ sẫm như thịt, bề mặt sần sùi, và mùi hôi giống xác thối. Có loài còn hơi ấm lên giúp mùi lan xa hơn.
Ruồi bị lừa bò vào chén hoa, dính phấn, rồi bay sang một bông Rafflesia khác mang phấn tới. Khó ở chỗ hoa đực và hoa cái của Rafflesia thường nằm ở những cây riêng, mà hai bông phải nở gần nhau cùng lúc, nên việc thụ phấn thành công rất khó.
Đây là một ví dụ thú vị về cách thực vật dùng chiêu bắt chước. Với loài người, mùi ấy khó chịu. Với ruồi, đó là lời mời không thể chối từ.
Hoa xác thối khổng lồ, họ hàng của củ nưa
Hay bị nhầm với Rafflesia là một loài hoa khác cũng có mùi xác thối và cũng đến từ Sumatra, người ta hay gọi là hoa xác thối khổng lồ. Thật ra nó không phải một bông hoa mà là một cụm rất nhiều hoa nhỏ quây quanh một cái trụ cao.
Cụm hoa này có thể cao tới khoảng ba mét, cao hơn người lớn, được coi là cụm hoa không phân nhánh lớn nhất thế giới. Cây có thể mất nhiều năm mới ra hoa một lần, và khi nở chỉ kéo dài một hai ngày. Trong lúc nở, cái trụ giữa còn tự nóng lên để đẩy mùi hôi bay xa.
Ở các vườn thực vật lớn trên thế giới, mỗi lần cây này nở hoa là người dân xếp hàng đi xem, dù phải chịu mùi. Đó là một sự kiện hiếm có.
Thú vị là loài này cùng chi với cây nưa mà ở quê mình nhiều người biết, cây có củ ăn được sau khi chế biến kỹ. Cây nưa nở hoa cũng có một cụm hoa to màu tím sẫm, mùi hôi khá nặng để dụ ruồi, chính là một phiên bản nhỏ của hoa xác thối khổng lồ.
Giữ cho những bông hoa hiếm còn nở
Rafflesia đang gặp nhiều nguy hiểm. Nó chỉ sống được ở rừng mưa còn tốt, nơi có đúng loài dây leo chủ. Khi rừng bị chặt phá, cây chủ mất đi, Rafflesia cũng mất theo.
Một số người còn hái nụ Rafflesia để bán làm thuốc dân gian, làm loài hoa vốn đã khó sinh sản càng hiếm hơn. Các nhà khoa học đánh giá nhiều loài Rafflesia đang bị đe doạ tuyệt chủng.
Nhân giống Rafflesia trong vườn cực kỳ khó, vì phải nuôi được cả cây chủ lẫn cây ký sinh. Chỉ có vài nơi trên thế giới làm được việc này.
Nếu có dịp tới những khu rừng có Rafflesia, đi cùng người dẫn địa phương là cách tốt để vừa xem hoa vừa giúp người dân sống bằng việc giữ rừng. Một bông hoa hôi lại có thể là lý do để giữ cả một khu rừng.
Câu hỏi thường gặp
Hoa Rafflesia có độc không?
Hoa không được biết là có độc với người khi chạm vào, nhưng không ai ăn nó và cũng không nên chạm vì hoa rất dễ dập. Một số cộng đồng dùng nụ trong y học dân gian, nhưng chưa có bằng chứng khoa học đủ chắc.
Ở Việt Nam có hoa Rafflesia không?
Rafflesia nổi tiếng ở Sumatra, Borneo, bán đảo Mã Lai và Philippines, chưa phải loài quen thuộc ở Việt Nam. Ở nước mình, gần gũi nhất với kiểu hoa mùi hôi dụ ruồi là hoa của cây nưa.
Bông hoa nhỏ nhất thế giới là hoa gì?
Bông hoa nhỏ nhất thuộc về một loài bèo tấm không rễ, cả cây chỉ như hạt cát nổi trên mặt nước, hoa còn nhỏ hơn thế. Loại bèo tấm này cũng mọc ở các ao nước tĩnh vùng nhiệt đới.
Vì sao hoa xác thối khổng lồ tự nóng lên được?
Khi nở, cây đốt nhanh nguồn dự trữ trong củ để làm cái trụ giữa nóng lên. Hơi ấm giúp các chất có mùi bay hơi mạnh và lan xa hơn, dụ côn trùng từ khoảng cách lớn.
Cây ký sinh khác cây bình thường ở điểm nào?
Cây bình thường tự làm thức ăn nhờ quang hợp ở lá. Cây ký sinh lấy thức ăn từ một cây khác, có loài vẫn có lá xanh nhưng hút thêm nước từ cây chủ như tầm gửi, có loài như Rafflesia phụ thuộc hoàn toàn vào cây chủ.
