Đến nay chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy có một con quái vật lớn sống trong hồ Loch Ness ở Scotland. Tấm ảnh nổi tiếng nhất chụp năm một nghìn chín trăm ba mươi tư đã được những người trong cuộc thừa nhận là dàn dựng, và một cuộc khảo sát dấu vết gen trong nước hồ chỉ tìm thấy rất nhiều dấu vết của lươn, không có dấu vết của bò sát lớn nào.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở Việt Nam mình cũng có những truyền thuyết về thuồng luồng dưới sông sâu, về rắn khổng lồ trong hồ. Hôm nay mình kể về con quái vật hồ nổi tiếng nhất thế giới, và cách khoa học đi tìm nó một cách nghiêm túc, kể cả khi nhiều người chỉ muốn tin.
Một cái hồ sâu, tối và rất to
Loch Ness là một hồ nước ngọt dài và hẹp ở cao nguyên Scotland, dài khoảng ba mươi bảy cây số, có chỗ sâu hơn hai trăm mét. Nó chứa nhiều nước tới mức nhiều người nói còn hơn tổng lượng nước của mọi hồ ở Anh và xứ Wales cộng lại.
Nước hồ tối màu như trà đặc vì chứa nhiều than bùn hoà tan từ đất xung quanh. Nhìn xuống chỉ thấy được vài mét.
Truyền thuyết về một sinh vật lạ trong vùng có từ rất lâu. Một tài liệu viết về cuộc đời một vị thánh thế kỷ thứ sáu kể rằng ông đã đuổi một con thú dữ trên dòng sông chảy ra từ hồ. Câu chuyện mang màu sắc tôn giáo, nhưng thường được nhắc như lần đầu Nessie xuất hiện.
Nessie là tên thân mật người ta đặt cho con quái vật. Nhưng cơn sốt thật sự chỉ bắt đầu vào thế kỷ hai mươi.
Con đường mới và tấm ảnh nổi tiếng nhất
Năm một nghìn chín trăm ba mươi ba, một con đường mới được mở dọc bờ hồ, phát quang cây cối. Lần đầu tiên rất nhiều người có thể vừa đi xe vừa ngắm mặt hồ. Cùng năm ấy, báo chí đưa tin về những người tận mắt thấy một sinh vật lớn trong hồ, và cơn sốt bắt đầu.
Năm sau, một tấm ảnh xuất hiện trên báo: một cái đầu nhỏ trên chiếc cổ dài cong nhô lên khỏi mặt nước. Người ta nói ảnh do một bác sĩ phẫu thuật chụp, một nghề đáng tin, nên tấm ảnh càng có sức nặng. Nó trở thành hình ảnh quen thuộc nhất của Nessie suốt sáu mươi năm.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, câu chuyện được hé lộ. Một người từng tham gia dàn dựng, lúc đó đã rất cao tuổi, thừa nhận rằng con quái vật trong ảnh là một mô hình đầu và cổ gắn lên một chiếc tàu ngầm đồ chơi, chỉ cao chừng ba bốn chục phân. Vị bác sĩ được nhờ đứng tên để tấm ảnh thêm đáng tin.
Tấm ảnh nhìn rất thật vì không có gì để so kích thước. Một chiếc tàu đồ chơi trên mặt nước rộng, chụp từ xa, trông có thể to như một con thuyền. Đó là bài học về việc ảnh không có thước đo thì rất dễ đánh lừa mắt.
Vì sao giả thuyết khủng long cổ dài không ổn?
Nhiều người tin Nessie là một con thằn lằn cổ dài sống ở biển thời khủng long, sống sót đến nay. Ý tưởng rất hấp dẫn, nhưng có mấy vấn đề lớn.
Thứ nhất, những loài bò sát biển cổ dài ấy đã tuyệt chủng từ khoảng sáu mươi sáu triệu năm trước. Thứ hai, chính hồ Loch Ness mới chỉ có nước khoảng hơn mười nghìn năm, kể từ khi các sông băng cuối cùng tan đi. Trước đó, vùng này bị băng phủ dày, không sinh vật nào sống trong hồ được.
Thứ ba, một con vật lớn không thể sống một mình hàng nghìn năm. Phải có cả một đàn để sinh sản, và một đàn sinh vật to lớn cần rất nhiều thức ăn. Hồ Loch Ness nước lạnh, nghèo dinh dưỡng, lượng cá không đủ nuôi một đàn như vậy.
Thứ tư, bò sát phải ngoi lên mặt nước để thở thường xuyên. Một đàn quái vật thở mỗi ngày trên một cái hồ có hàng trăm nghìn du khách ngắm nhìn mỗi năm thì khó mà giấu được.
Cuộc lọc nước tìm dấu vết gen
Năm hai nghìn không trăm mười tám, một nhóm nhà khoa học quyết định thử một cách mới. Mọi sinh vật sống đều liên tục để lại trong môi trường những mẩu vật chất di truyền nhỏ, từ da, vảy, chất thải. Lọc nước, phân tích những mẩu ấy, có thể biết trong nước có những loài gì.
Họ lấy hàng trăm mẫu nước ở nhiều điểm, nhiều độ sâu khác nhau trong hồ. Kết quả cho thấy dấu vết của hàng nghìn loài, từ vi khuẩn, cá, tới động vật trên bờ. Nhưng không có dấu vết nào của bò sát, cũng không có dấu vết của loài cá lớn lạ nào như cá tầm hay cá mập.
Điều bất ngờ là có rất nhiều dấu vết của lươn, ở gần như mọi mẫu. Các nhà khoa học nói khéo rằng không loại trừ được khả năng có những con lươn rất to trong hồ, và có thể một số người đã nhìn thấy chúng rồi tưởng là quái vật. Nhưng dấu vết gen không cho biết kích thước con vật, nên đây vẫn chỉ là một khả năng.
Kết quả này không chứng minh được Nessie không tồn tại một cách tuyệt đối, khoa học hiếm khi chứng minh được một điều không có. Nhưng nó cho thấy nếu có gì đó, thì nhiều khả năng đó là một con vật bình thường, không phải khủng long.
Huyền thoại vẫn sống, và vì sao điều đó không sao cả
Dù khoa học không tìm thấy quái vật, Nessie vẫn sống trong văn hoá. Mỗi năm, rất nhiều du khách tới hồ Loch Ness, đi thuyền, ngắm lâu đài cổ bên bờ, và ai cũng mong được nhìn thấy một cái bóng lạ.
Những lần nhìn thấy được báo cáo thường có lời giải: sóng do tàu đi qua để lại, khúc gỗ trôi, đàn chim, con rái cá, cá lớn, hay đơn giản là ánh sáng đánh lừa trên mặt nước tối.
Câu chuyện Nessie cho thấy hai mặt của con người: thích những bí ẩn, và cũng có khả năng kiên nhẫn đi tìm sự thật. Thích nghe chuyện quái vật không sao cả, miễn là khi được hỏi điều đó có thật không, mình biết cách trả lời dựa trên bằng chứng.
Lần tới nghe chuyện thuồng luồng ở một khúc sông quê, cả nhà thử hỏi giống như các nhà khoa học: ai đã thấy, thấy lúc nào, có ảnh không, ảnh có thước đo không, và nếu có con vật lớn thật, nó ăn gì để sống?
Câu hỏi thường gặp
Hồ Loch Ness có cá gì?
Hồ có cá hồi, cá chó, cá tuế và đặc biệt là lươn, cùng một số loài khác. Nhưng vì nước lạnh và nghèo dinh dưỡng, tổng lượng cá không nhiều so với kích thước của hồ.
Khảo sát gen môi trường là gì?
Đó là cách thu mẫu nước, đất hay không khí rồi phân tích những mẩu vật chất di truyền mà sinh vật để lại, để biết những loài nào đang sống ở đó. Phương pháp này giúp phát hiện các loài hiếm mà không cần bắt hay nhìn thấy chúng.
Có ai từng chụp được video Nessie không?
Có nhiều đoạn phim được đưa ra qua các năm, nhưng chưa đoạn nào đủ rõ và được kiểm chứng để thuyết phục giới khoa học. Phần lớn có thể giải thích bằng sóng, vật trôi hay động vật quen thuộc.
Vì sao ảnh không có vật so sánh lại dễ đánh lừa?
Mắt người đoán kích thước dựa vào những thứ quen thuộc xung quanh. Trên mặt nước rộng không có mốc, một vật nhỏ ở gần và một vật lớn ở xa có thể trông giống hệt nhau.
Nhiều nơi khác có quái vật hồ không?
Có, rất nhiều hồ trên thế giới có truyền thuyết về quái vật riêng, ở Bắc Mỹ, Scandinavia, châu Á. Điểm chung thường là hồ lớn, sâu, nước tối, và dân cư quanh hồ thích kể chuyện.
