Bản thảo Voynich là một cuốn sách chép tay trên da thuộc, khoảng hai trăm bốn mươi trang, viết bằng một thứ chữ không giống bất kỳ chữ viết nào được biết, đi kèm hình vẽ những loài cây không ai nhận ra. Da làm sách được xác định có niên đại vào đầu thế kỷ mười lăm, và sau hơn một trăm năm được các nhà giải mã giỏi nhất nghiên cứu, chưa ai đọc được một câu nào một cách thuyết phục.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ai thích truyện trinh thám, thích mật thư, chắc chắn sẽ mê câu chuyện hôm nay. Đây là một cuốn sách có thật, đang nằm trong một thư viện đại học ở nước Mỹ, và bạn có thể xem ảnh từng trang của nó, vậy mà vẫn không ai biết nó viết gì.
Cuốn sách trông như thế nào?
Bản thảo Voynich có kích thước cỡ một cuốn sách thường, các trang làm bằng da thuộc mỏng, loại vật liệu sách châu Âu thời trung cổ hay dùng.
Chữ viết trong sách trôi chảy, đều tay, không có dấu hiệu viết ngập ngừng hay sửa xoá. Người viết dường như rất quen tay với thứ chữ ấy. Có khoảng vài chục ký tự khác nhau, ghép thành những từ có độ dài vừa phải, ngăn cách bằng khoảng trắng.
Theo hình vẽ, các nhà nghiên cứu chia sách thành mấy phần. Phần lớn nhất vẽ cây cỏ, trông như một cuốn sách thuốc, nhưng gần như không cây nào khớp chắc chắn với loài cây có thật. Có phần vẽ những vòng tròn giống bản đồ sao và các cung hoàng đạo.
Lạ nhất là một phần vẽ nhiều người phụ nữ nhỏ tắm trong những bể nước nối với nhau bằng những đường ống kỳ lạ. Rồi một phần cuối toàn chữ, có những dấu giống ngôi sao bên lề như đánh dấu đoạn.
Từ tay hoàng đế tới tay người buôn sách cổ
Cuốn sách mang tên Wilfrid Voynich, một người buôn sách cổ gốc Ba Lan. Năm một nghìn chín trăm mười hai, ông mua nó cùng một số sách khác từ một dòng tu ở Ý.
Kẹp trong sách có một bức thư viết bằng tiếng La tinh từ thế kỷ mười bảy, cho biết cuốn sách từng được một hoàng đế ở Trung Âu mua với giá rất cao. Thông tin này chỉ dựa vào lời kể trong thư, các nhà sử học vẫn còn bàn cãi.
Sau khi Voynich qua đời, cuốn sách qua tay vài người rồi được tặng cho thư viện sách hiếm của Đại học Yale ở Mỹ, nơi nó được giữ đến nay. Thư viện đã chụp ảnh toàn bộ các trang và cho xem miễn phí trên mạng.
Nghĩa là ai cũng có thể thử sức giải mã. Và quả thật, hàng nghìn người đã thử, từ nhà ngôn ngữ học, nhà thực vật học tới người chơi giải đố nghiệp dư.
Đo tuổi tấm da để biết cuốn sách cũ cỡ nào
Một thời gian dài, có người nghi chính ông Voynich đã làm giả cuốn sách để bán giá cao. Câu hỏi về tuổi thật của cuốn sách vì thế rất quan trọng.
Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, các nhà khoa học lấy những mẩu da rất nhỏ từ vài trang để đo tuổi bằng phương pháp các bon phóng xạ. Mọi sinh vật khi sống đều hấp thụ một lượng nhỏ các bon phóng xạ, khi chết thì lượng này giảm dần theo một tốc độ đã biết, đo lượng còn lại là ước được tuổi.
Kết quả cho thấy con vật làm ra tấm da sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ mười lăm. Điều này loại trừ khả năng Voynich tự làm giả da, dù về lý thuyết ai đó có thể viết lên tấm da cũ vào thời sau.
Phân tích mực cũng cho thấy thành phần phù hợp với mực thời trung cổ. Vậy cuốn sách nhiều khả năng thật sự được làm khoảng sáu trăm năm trước, trong thời kỳ đầu Phục hưng ở châu Âu.
Những người giải mã giỏi nhất cũng bó tay
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, nhiều chuyên gia giải mã từng phá được mật mã quân sự đã thử sức với Voynich. Họ phân tích tần suất ký tự, so sánh với các ngôn ngữ châu Âu, thử các kiểu mật mã thời trung cổ. Không ai thành công.
Phân tích bằng máy tính cho ra những kết quả thú vị. Chữ trong sách có một số đặc điểm thống kê giống ngôn ngữ tự nhiên, như có từ xuất hiện rất nhiều, có từ hiếm, phân bố giống như trong các ngôn ngữ thật. Nhưng cũng có những điều lạ, như một từ lặp lại hai ba lần liền nhau, hoặc nhiều từ chỉ khác nhau một chữ cái.
Gần như năm nào cũng có người tuyên bố đã giải được Voynich, đọc nó ra thành tiếng La tinh, tiếng Do Thái cổ, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, hay một ngôn ngữ vùng nào đó. Cho tới nay, chưa có lời giải nào được giới nghiên cứu chấp nhận, vì không ai dùng cách của mình đọc được những đoạn khác một cách nhất quán.
Đó là phép thử quan trọng nhất của một lời giải mã: không chỉ đọc được vài từ mình muốn, mà phải đọc được cả cuốn sách theo cùng một quy tắc.
Mật mã, ngôn ngữ lạ, hay một trò đùa sáu trăm năm?
Giả thuyết thứ nhất cho rằng đây là một văn bản viết bằng mật mã, che giấu một nội dung bằng ngôn ngữ châu Âu nào đó, có thể là bí quyết làm thuốc hay giả kim thuật mà người viết không muốn lộ.
Giả thuyết thứ hai cho rằng đây là một ngôn ngữ tự nhiên ít được biết, được viết bằng một bộ chữ do chính người viết sáng tạo ra. Giả thuyết thứ ba cho rằng đó là một ngôn ngữ nhân tạo, kiểu như người viết tự nghĩ ra một ngôn ngữ mới.
Giả thuyết thứ tư cho rằng cuốn sách là một trò chơi khăm thời trung cổ, chữ viết vô nghĩa nhưng được tạo ra theo những quy tắc để trông giống ngôn ngữ, có thể để bán giá cao cho những người giàu mê sách lạ. Một số nghiên cứu cho thấy có thể tạo ra văn bản giống Voynich bằng những thủ thuật đơn giản thời ấy, nhưng điều đó chưa chứng minh nó thực sự là trò đùa.
Đến nay, cả bốn giả thuyết đều có người ủng hộ, không cái nào thắng hẳn. Nếu thích, bạn có thể tìm xem ảnh các trang sách trên mạng và tự ngắm những hình cây cỏ kỳ lạ. Biết đâu người giải được bí ẩn này đang nghe tập podcast hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Bản thảo Voynich hiện ở đâu?
Cuốn sách hiện được lưu giữ ở thư viện sách hiếm và bản thảo của Đại học Yale tại Mỹ. Thư viện công bố ảnh chụp toàn bộ các trang để mọi người có thể xem.
Phương pháp các bon phóng xạ đo tuổi đến bao xa?
Phương pháp này dùng tốt cho những vật từng là sinh vật sống có tuổi tới khoảng năm mươi nghìn năm, như gỗ, xương, da, vải. Với vật cổ hơn, lượng các bon phóng xạ còn lại quá ít để đo chính xác.
Ngoài Voynich còn chữ viết nào chưa giải mã?
Còn một số chữ viết cổ chưa đọc được, như chữ của nền văn minh lưu vực sông Ấn hay chữ trên các tấm gỗ của đảo Phục Sinh. Khó khăn chung là có quá ít văn bản và không có bản song ngữ để đối chiếu.
Vì sao có bản song ngữ lại giúp giải mã dễ hơn?
Khi cùng một nội dung được viết bằng một chữ đã biết và một chữ chưa biết, người ta có thể đối chiếu từng tên riêng, từng từ để lần ra cách đọc. Phiến đá Rosetta chính là chìa khoá kiểu ấy cho chữ tượng hình Ai Cập.
Hình cây cỏ trong Voynich có phải cây thật không?
Một số người cho rằng vài hình giống cây có thật như hoa hướng dương hay dương xỉ, nhưng không có sự đồng thuận. Phần lớn hình vẽ dường như ghép lại từ bộ phận của nhiều cây khác nhau hoặc được tưởng tượng ra.
