Tín hiệu Wow là một tín hiệu vô tuyến mạnh và rất hẹp mà kính thiên văn Big Ear ở bang Ohio của Mỹ thu được vào đêm mười lăm tháng tám năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy, kéo dài khoảng bảy mươi hai giây. Nó mang nhiều đặc điểm mà các nhà khoa học từng đoán một tín hiệu nhân tạo từ ngoài vũ trụ sẽ có, nhưng chưa bao giờ lặp lại, và đến nay nguồn gốc vẫn chưa có kết luận.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Có những bí ẩn bắt đầu bằng một tiếng nổ, một con quái vật. Bí ẩn hôm nay bắt đầu bằng một tờ giấy in đầy chữ số và một nét bút đỏ khoanh tròn kèm một chữ viết tay: Wow. Mình cùng nhau đọc lại tờ giấy ấy.
Kính thiên văn lắng nghe bầu trời
Kính thiên văn mình quen thường là ống kính nhìn ánh sáng. Nhưng vũ trụ còn phát ra những loại sóng mắt không thấy được, trong đó có sóng vô tuyến, cùng họ với sóng đài phát thanh, sóng điện thoại.
Kính thiên văn vô tuyến giống như một chiếc tai khổng lồ, thường là một cái chảo hoặc một tấm phẳng lớn hứng sóng từ vũ trụ. Big Ear là một kính thiên văn vô tuyến như vậy của một trường đại học ở Ohio, rộng như vài sân bóng.
Kính không xoay được, nó đứng yên và để Trái Đất tự quay mang bầu trời trôi qua tầm nghe. Mỗi điểm trên trời đi qua tầm nghe của kính trong khoảng bảy mươi hai giây. Con số này sẽ quan trọng ở phần sau.
Vào những năm bảy mươi, kính được dùng cho một chương trình tìm kiếm tín hiệu từ những nền văn minh ngoài Trái Đất, nếu có. Máy tính ghi lại cường độ tín hiệu và in ra giấy thành những hàng ký tự, chữ cái và chữ số chỉ mức mạnh yếu.
Đêm mười lăm tháng tám và nét bút đỏ
Vài ngày sau đêm ấy, một nhà thiên văn làm tình nguyện cho chương trình ngồi đọc lại những tờ giấy in. Phần lớn là những ký tự nhỏ, nghĩa là chỉ có tiếng ồn nền bình thường.
Đột nhiên ông thấy một cột gồm sáu ký tự tăng dần rồi giảm dần, mức mạnh nhất cao hơn nền rất nhiều lần. Ông khoanh tròn chuỗi ký tự ấy bằng bút đỏ và viết bên lề một chữ: Wow. Cái tên tín hiệu Wow ra đời từ đó.
Điều làm ông phấn khích là hình dạng của tín hiệu. Nó tăng lên rồi giảm xuống đúng trong khoảng bảy mươi hai giây, đúng như một nguồn sóng nằm cố định trên bầu trời đi ngang qua tầm nghe của kính. Nghĩa là nó có vẻ đến từ vũ trụ, không phải từ một chiếc máy bay hay đài phát gần đó.
Tín hiệu đến từ hướng chòm sao Nhân Mã, một vùng trời nhìn về phía trung tâm dải Ngân Hà.
Vì sao tín hiệu này đặc biệt?
Tín hiệu nằm trên một dải tần rất hẹp, rất gần với tần số mà nguyên tử hydro, nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ, tự nhiên phát ra. Các nhà khoa học từ lâu đã gợi ý rằng nếu một nền văn minh muốn được nghe thấy, họ có thể chọn phát ở tần số ấy, vì ai nghiên cứu vũ trụ cũng biết và lắng nghe nó.
Thêm nữa, các nguồn sóng vô tuyến tự nhiên trong vũ trụ thường phát trên dải tần rộng. Một tín hiệu dồn vào một dải hẹp như vậy giống với tín hiệu do máy móc tạo ra hơn.
Thế nên nhiều người coi Wow là ứng viên hấp dẫn nhất từ trước tới nay cho một tín hiệu nhân tạo từ ngoài Trái Đất. Nhưng chỉ hấp dẫn thôi chưa đủ.
Trong khoa học, một kết quả quan trọng phải lặp lại được. Một tiếng gõ cửa duy nhất lúc nửa đêm có thể là người, có thể là gió, có thể là cành cây. Muốn chắc, phải nghe thấy nó thêm lần nữa.
Tìm mãi mà không nghe lại
Kính Big Ear có hai bộ thu đặt cạnh nhau, nên mỗi điểm trên trời lẽ ra được nghe hai lần cách nhau vài phút. Lạ thay, tín hiệu chỉ xuất hiện ở một lần nghe, không có ở lần kia. Hoặc nó tắt đi trong khoảng vài phút ấy, hoặc có điều gì khác chưa giải thích được.
Trong những tháng sau đó, kính nhiều lần hướng lại đúng vùng trời ấy. Rồi trong nhiều năm, những kính thiên văn khác lớn hơn, nhạy hơn ở nhiều nước cũng thử lắng nghe. Không ai bắt lại được tín hiệu.
Bản thân kính Big Ear đã bị tháo dỡ vào cuối những năm chín mươi, khu đất ấy được dùng làm việc khác. Tờ giấy in có nét bút đỏ được giữ lại như một kỷ vật của ngành thiên văn.
Sự im lặng kéo dài nhiều chục năm khiến phần lớn các nhà khoa học thận trọng: một tín hiệu không lặp lại thì không thể kết luận nó đến từ ai, càng không thể nói là của người ngoài hành tinh.
Các giả thuyết đến nay
Giả thuyết đầu tiên là nhiễu từ Trái Đất, như tín hiệu phản xạ từ một vệ tinh hay mảnh rác vũ trụ. Nhưng tần số ấy vốn được bảo vệ, các đài phát không được dùng, và hình dạng tín hiệu rất khớp với một nguồn ở xa.
Từng có ý kiến cho rằng tín hiệu đến từ đám mây khí hydro quanh một sao chổi đi ngang qua vùng trời đó. Giả thuyết này bị nhiều nhà thiên văn phản bác vì sao chổi không phát mạnh đến vậy ở tần số ấy.
Gần đây, có nghiên cứu lục lại dữ liệu cũ của một kính thiên văn khác và cho rằng một đám mây khí hydro lạnh trong không gian có thể đột ngột sáng lên ở đúng tần số ấy khi bị một luồng bức xạ cực mạnh từ một ngôi sao đặc biệt chiếu vào. Đây là một ý tưởng tự nhiên thú vị, nhưng vẫn cần được kiểm chứng thêm.
Còn khả năng đó là tín hiệu từ một nền văn minh khác thì không ai loại trừ hoàn toàn được, nhưng cũng không có gì để khẳng định. Lần tới ngước nhìn dải Ngân Hà trên bầu trời đêm quê, cả nhà thử nghĩ xem: nếu muốn gửi một lời chào ra vũ trụ, mình sẽ chọn nói gì?
Câu hỏi thường gặp
Tín hiệu Wow có phải do người ngoài hành tinh gửi không?
Chưa có bằng chứng để nói như vậy. Tín hiệu có những đặc điểm giống tín hiệu nhân tạo, nhưng không bao giờ lặp lại, nên các nhà khoa học không thể kiểm chứng nguồn gốc của nó.
Vì sao các nhà khoa học tìm tín hiệu ở tần số của hydro?
Hydro là nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ và phát sóng ở một tần số đặc trưng mà mọi nhà thiên văn đều biết. Người ta đoán một nền văn minh muốn liên lạc có thể chọn tần số ấy làm điểm hẹn.
Con người có gửi tín hiệu ra vũ trụ không?
Có, năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, một kính thiên văn lớn ở Puerto Rico đã phát một thông điệp vô tuyến hướng về một cụm sao xa. Ngoài ra các tàu thăm dò bay ra ngoài hệ Mặt Trời còn mang theo đĩa ghi âm thanh và hình ảnh của Trái Đất.
Việc tìm kiếm tín hiệu ngoài Trái Đất có còn tiếp tục không?
Vẫn còn, với những kính thiên văn và máy tính hiện đại hơn nhiều, quét hàng triệu tần số cùng lúc. Một số dự án còn mời người dân đóng góp sức máy tính hoặc giúp xem dữ liệu.
Ở Việt Nam có kính thiên văn vô tuyến không?
Việt Nam đã có những đài quan sát thiên văn quang học phục vụ nghiên cứu và giáo dục, và một số trạm thu sóng vô tuyến nhỏ cho nghiên cứu. Những kính thiên văn vô tuyến cỡ lớn chủ yếu nằm ở các nước có chương trình thiên văn lâu năm.
