Các hình vẽ khổng lồ trên sa mạc Nazca ở miền nam Peru do người Nazca cổ tạo ra khoảng hai nghìn năm trước, bằng cách nhặt bớt lớp đá sẫm màu trên mặt đất để lộ lớp đất nhạt hơn bên dưới. Họ vẽ chúng để làm gì thì đến nay vẫn chưa có kết luận chắc chắn, nhưng các giả thuyết được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ nhất đều gắn với nghi lễ và nỗi khát nước của một vùng đất khô hạn.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Thử tưởng tượng bạn đứng giữa một bãi đất khô cằn, dưới chân là một đường kẻ mờ mờ chạy thẳng tới chân trời. Chỉ khi bay lên cao, bạn mới thấy đường kẻ ấy là một phần của một con chim ruồi to bằng sân bóng. Hôm nay mình đi tìm hiểu bí ẩn ấy.
Những hình vẽ chỉ thấy rõ từ trên cao
Trên vùng cao nguyên sa mạc giữa hai thị trấn Nazca và Palpa có hàng trăm hình vẽ trên mặt đất. Có những hình con vật như chim ruồi, khỉ, nhện, cá voi, chim kền kền, có hình cây cối và hình người. Bên cạnh là hàng trăm đường thẳng dài nhiều cây số và những hình học như hình thang, hình xoắn ốc.
Nhiều hình rất lớn, có con chim dài hàng chục tới hơn trăm mét. Đi bộ trên mặt đất, người ta chỉ thấy những đường mòn nông. Từ trên những ngọn đồi xung quanh có thể thấy một phần, còn muốn thấy trọn hình thì cần lên cao hơn nữa.
Những hình vẽ được thế giới chú ý nhiều từ những năm hai mươi, ba mươi của thế kỷ trước, khi máy bay bắt đầu bay qua vùng này. Một nhà toán học người Đức đã dành gần cả đời sống ở đây để đo đạc, vẽ lại và bảo vệ chúng.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, đường và hình vẽ Nazca được công nhận là di sản thế giới.
Người Nazca vẽ chúng bằng cách nào?
Mặt đất ở đây phủ một lớp đá vụn màu nâu đỏ, sẫm màu vì lớp gỉ sắt bám trên bề mặt sau hàng nghìn năm phơi nắng. Bên dưới lớp đá là lớp đất cát màu vàng nhạt.
Người Nazca chỉ cần nhặt bỏ lớp đá sẫm, gạt sang hai bên, để lộ ra lớp đất nhạt. Thế là một đường kẻ màu sáng hiện lên trên nền tối. Đá gạt ra còn chất thành viền hai bên, làm đường kẻ thêm rõ.
Nhưng làm sao vẽ được hình cân đối khi không nhìn thấy toàn bộ từ trên cao? Các nhà nghiên cứu cho rằng người Nazca có thể vẽ mẫu nhỏ trước, rồi phóng to lên mặt đất bằng cọc gỗ và dây thừng, đo khoảng cách theo tỉ lệ. Người ta từng tìm thấy dấu cọc gỗ ở đầu một số đường.
Các thử nghiệm hiện đại cho thấy chỉ một nhóm nhỏ người với dụng cụ đơn giản cũng tạo được một hình lớn trong vài ngày. Không cần đến công nghệ bí ẩn nào, chỉ cần kiến thức đo đạc và sự kiên nhẫn.
Vì sao hai nghìn năm mà hình vẫn còn?
Đây là một trong những vùng khô nhất thế giới. Mưa rất hiếm, có năm gần như không có trận nào. Không có mưa thì không có dòng nước xói mòn đường kẻ.
Gió ở mặt đất cũng không mạnh như mình tưởng, vì lớp đá sẫm hấp thụ nắng làm nóng một lớp không khí mỏng sát mặt đất, tạo một tấm đệm khí giúp cát bụi ít bị cuốn đi và đọng lại.
Cũng vì vậy mà dấu vết con người để lại ở đây cũng tồn tại rất lâu. Một vết bánh xe chạy bừa qua sa mạc có thể còn đó hàng chục năm. Thật đáng buồn, đã có những lần xe cộ và người đi lạc vào khu vực làm hỏng một phần các hình vẽ.
Vì thế, khách tham quan ngày nay thường ngắm hình vẽ từ máy bay nhỏ hoặc từ những tháp quan sát dọc đường cái. Đi bộ vào khu vực đường vẽ là bị cấm.
Các giả thuyết: lịch thiên văn, đường hành lễ, cầu nước
Có một thời, giả thuyết nổi tiếng nhất cho rằng các đường kẻ là một cuốn lịch thiên văn khổng lồ, chỉ hướng Mặt Trời mọc lặn vào những ngày quan trọng. Một số đường có trùng với hướng như vậy, nhưng khi kiểm tra kỹ, số trùng không nhiều hơn mức tình cờ, nên giả thuyết này bị nghi ngờ.
Giả thuyết được nhiều người ủng hộ hiện nay là các hình vẽ và đường kẻ là lối đi hành lễ. Người Nazca có thể đã đi dọc theo đường viền các hình trong những nghi lễ, như một cuộc rước. Có những hình được vẽ bằng một nét liền không đứt, đi vào ở một đầu và ra ở đầu kia, rất hợp để đi bộ theo.
Một hướng giải thích khác gắn với nước. Với người sống giữa sa mạc, nước là sự sống. Một số đường có vẻ liên quan đến nguồn nước ngầm và những kênh dẫn nước dưới đất mà người Nazca từng đào. Các hình con vật có thể gắn với lời cầu mưa, cầu mùa màng.
Còn những ý tưởng như đường băng cho tàu vũ trụ của người ngoài hành tinh thì không có cơ sở. Mặt đất mềm, đường kẻ chỉ sâu vài phân, và mọi bằng chứng đều cho thấy người Nazca tự làm ra chúng. Đến nay, chưa có giả thuyết nào giải thích trọn vẹn mọi hình vẽ.
Những hình mới vẫn đang được tìm thấy
Điều thú vị là sau gần một thế kỷ nghiên cứu, người ta vẫn tìm thấy hình mới. Nhiều hình nhỏ hơn, mờ hơn, nằm trên sườn đồi, khó thấy bằng mắt thường.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, một nhóm nghiên cứu công bố đã tìm ra thêm khoảng ba trăm hình mới nhờ kết hợp ảnh chụp từ trên cao, trí tuệ nhân tạo giúp lọc ra những chỗ nghi ngờ, và đi kiểm tra tận nơi. Số hình được biết bỗng tăng lên gần gấp đôi.
Nhiều hình mới là hình người và con vật nhỏ nằm dọc những lối mòn cổ, có lẽ để người đi đường nhìn thấy. Điều đó gợi ý rằng không phải mọi hình vẽ đều chỉ dành cho thần linh trên trời ngắm.
Bí ẩn Nazca có lẽ không có một đáp án duy nhất. Có thể các hình được làm qua nhiều thế kỷ, cho nhiều mục đích khác nhau. Và chính sự chưa có lời giải trọn vẹn ấy giữ cho người ta tiếp tục đi tìm.
Câu hỏi thường gặp
Người Nazca là ai?
Người Nazca là một nền văn hoá cổ sống ở vùng duyên hải miền nam Peru, phát triển vào khoảng từ hai thế kỷ trước Công nguyên tới vài thế kỷ sau Công nguyên. Họ nổi tiếng với đồ gốm nhiều màu, vải dệt và hệ thống dẫn nước ngầm.
Hình vẽ Nazca lớn nhất dài bao nhiêu?
Một số hình con vật dài hàng trăm mét, còn các đường thẳng có đường dài tới nhiều cây số, chạy thẳng tắp qua cả đồi thấp. Các hình học như hình thang cũng có cái rộng như một sân vận động.
Có thể nhìn thấy hình Nazca từ vệ tinh không?
Một số đường thẳng dài và hình lớn có thể thấy trên ảnh vệ tinh độ phân giải cao. Nhưng để thấy rõ chi tiết các hình con vật, ảnh chụp từ máy bay nhỏ hay thiết bị bay không người lái tốt hơn.
Việt Nam có di tích nào tương tự không?
Việt Nam không có hình vẽ khổng lồ trên mặt đất như Nazca. Nhưng ở một số nơi như Sa Pa có những bãi đá cổ khắc hình và hoa văn mà ý nghĩa cũng còn được các nhà nghiên cứu tìm hiểu.
Vì sao trí tuệ nhân tạo giúp tìm hình mới?
Máy tính được dạy nhận dạng những đặc điểm của hình vẽ đã biết, rồi quét hàng nghìn ảnh chụp để đánh dấu những chỗ có thể là hình. Con người vẫn phải tới tận nơi kiểm tra, máy chỉ giúp thu hẹp vùng cần tìm.
