Phiến đá Rosetta mở khoá được chữ tượng hình Ai Cập vì trên nó khắc cùng một bản sắc lệnh bằng ba loại chữ: chữ tượng hình, chữ bình dân của người Ai Cập, và chữ Hy Lạp cổ mà các học giả đọc được. Đối chiếu ba bản, đặc biệt là tên các vị vua, Jean François Champollion đã tìm ra cách đọc chữ tượng hình vào năm một nghìn tám trăm hai mươi hai, sau hơn một nghìn năm không ai đọc được.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Thử tưởng tượng bạn có một cuốn sách viết bằng thứ chữ không ai biết, rồi một ngày tìm thấy một trang có cả bản dịch ra tiếng Việt bên cạnh. Phiến đá Rosetta chính là trang sách ấy của nền văn minh Ai Cập cổ đại.
Chữ tượng hình bị lãng quên thế nào?
Người Ai Cập cổ dùng chữ tượng hình hàng nghìn năm, khắc trên đền đài, lăng mộ, viết trên giấy cói. Những hình con chim, con mắt, bàn tay, sợi dây xếp thành hàng trông đẹp như tranh.
Nhưng theo thời gian, khi Ai Cập chịu ảnh hưởng của người Hy Lạp, người La Mã, rồi khi các đền thờ cũ đóng cửa, số người biết đọc chữ tượng hình ít dần. Dòng chữ tượng hình cuối cùng được biết đến có niên đại vào cuối thế kỷ thứ tư sau Công nguyên. Sau đó, không còn ai đọc được.
Suốt hơn một nghìn năm, người châu Âu nhìn chữ tượng hình như những biểu tượng bí ẩn, đầy ý nghĩa thần bí. Nhiều học giả cố giải nghĩa từng hình như một câu đố tượng trưng, và đều đi sai hướng.
Sai lầm ấy xuất phát từ một giả định: rằng mỗi hình là một ý, một biểu tượng. Phải có một chiếc chìa khoá mới phá được giả định ấy.
Những người lính đào được phiến đá
Tháng bảy năm một nghìn bảy trăm chín mươi chín, khi quân đội Pháp của Napoléon có mặt ở Ai Cập, những người lính đang sửa một pháo đài gần thị trấn Rosetta bên bờ sông Nile thì đào được một phiến đá sẫm màu khắc đầy chữ.
Một sĩ quan nhận ra giá trị của nó: trên đá có ba đoạn chữ khác nhau. Phần trên là chữ tượng hình, phần giữa là một loại chữ Ai Cập viết nhanh dùng trong đời sống thường ngày gọi là chữ bình dân, phần dưới là chữ Hy Lạp cổ.
Đọc phần chữ Hy Lạp, các học giả biết đây là một sắc lệnh do các thầy tu Ai Cập ban ra năm một trăm chín mươi sáu trước Công nguyên, tôn vinh vua Ptolemy đệ ngũ. Cuối sắc lệnh ghi rõ nó phải được khắc bằng ba loại chữ. Nghĩa là ba đoạn có cùng một nội dung.
Sau khi quân Pháp thua trận, phiến đá được chuyển cho người Anh và từ năm một nghìn tám trăm lẻ hai được trưng bày ở Bảo tàng Anh tại London, đến nay vẫn là một trong những hiện vật được xem nhiều nhất ở đó.
Cuộc đua giải mã và những khung tên vua
Bản sao chép của phiến đá được gửi tới các học giả khắp châu Âu. Một cuộc đua bắt đầu. Có một manh mối quan trọng: trong phần chữ tượng hình, có những nhóm ký hiệu được bao trong một khung hình bầu dục.
Người ta đoán những khung ấy chứa tên của vua. Trong phần Hy Lạp, tên Ptolemy xuất hiện nhiều lần, và trong phần chữ tượng hình, có một khung lặp lại tương ứng. Một nhà khoa học người Anh tên Thomas Young đã có những bước tiến đầu tiên, nhận ra một số ký hiệu trong khung tên có thể ghi âm.
Nhưng phải đến Champollion, một nhà ngôn ngữ học trẻ người Pháp say mê Ai Cập từ nhỏ, mới có bước đột phá. Ông so khung tên Ptolemy với khung tên Cleopatra trên một tấm bia khác, tìm những ký hiệu chung tương ứng với những âm chung trong hai cái tên, và dần dựng được bảng âm cho nhiều ký hiệu.
Có một giai thoại kể rằng khi nhận ra mình đã tìm ra cách giải, Champollion chạy tới văn phòng người anh, kêu lên rằng mình đã nắm được rồi, rồi ngất đi vì xúc động. Giai thoại thì khó kiểm chứng từng chi tiết, nhưng niềm vui ấy thì dễ hiểu.
Chữ tượng hình vừa ghi âm vừa ghi ý
Phát hiện quan trọng nhất của Champollion là chữ tượng hình không chỉ là những biểu tượng ý nghĩa. Nó là một hệ chữ hỗn hợp: có ký hiệu ghi âm như chữ cái, có ký hiệu ghi cả một từ, và có ký hiệu đứng cuối từ để chỉ loại nghĩa, không đọc thành tiếng.
Ví dụ, một từ có thể được viết bằng vài ký hiệu ghi âm, rồi thêm một hình người ngồi ở cuối để cho biết đây là từ chỉ người. Cách này giúp phân biệt những từ phát âm giống nhau mà nghĩa khác.
Champollion còn có một lợi thế lớn: ông thông thạo tiếng Copt, ngôn ngữ của các tín đồ Kitô giáo Ai Cập, là hậu duệ muộn của tiếng Ai Cập cổ. Nhờ đó, khi đọc ra âm của các ký hiệu, ông nhận ra những từ quen thuộc.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi hai, ông công bố phát hiện của mình trong một bức thư gửi Viện Hàn lâm Pháp. Từ đó, hàng nghìn văn bản trên đền đài, lăng mộ, giấy cói lần lượt được đọc ra, và cả một nền văn minh bắt đầu cất tiếng nói.
Chìa khoá Rosetta trong đời sống hôm nay
Ngày nay, cái tên Rosetta đã trở thành một danh từ chung. Người ta gọi bất cứ thứ gì giúp giải mã một vấn đề khó là một phiến đá Rosetta. Có cả một tàu thăm dò vũ trụ của châu Âu được đặt tên Rosetta, với hy vọng sẽ giúp giải mã nguồn gốc hệ Mặt Trời.
Bài học từ phiến đá là sức mạnh của sự đối chiếu. Khi có cùng một nội dung bằng hai thứ tiếng, một thứ mình biết và một thứ mình chưa biết, mọi thứ trở nên có đường đi.
Ở Việt Nam, những tấm bia khắc cả chữ Hán và chữ Nôm, hay các văn bản song ngữ Hán Nôm với chữ Quốc ngữ, cũng là những chiếc chìa khoá quý để đọc lại tư liệu xưa. Các nhà Hán Nôm học đang ngày đêm làm công việc giống như Champollion, chỉ là với chữ của ông cha mình.
Lần tới thấy tấm bia đá cổ ở đình chùa quê nhà, cả nhà thử hỏi xem trên đó viết bằng chữ gì, và ai còn đọc được. Mỗi tấm bia là một trang sử chờ người đọc.
Câu hỏi thường gặp
Phiến đá Rosetta làm bằng loại đá gì?
Phiến đá làm bằng một loại đá cứng màu sẫm thuộc họ đá granit, thường được mô tả là granodiorit. Phần trên của phiến đá đã bị vỡ mất, nên đoạn chữ tượng hình không còn đầy đủ.
Ai Cập có đòi lại phiến đá Rosetta không?
Đã có những lời kêu gọi từ phía Ai Cập về việc đưa phiến đá trở về nước. Chuyện hiện vật nên ở đâu là một cuộc thảo luận rộng về di sản các nước, đến nay phiến đá vẫn ở Bảo tàng Anh.
Chữ bình dân Ai Cập là gì?
Đó là một kiểu chữ viết nhanh của tiếng Ai Cập, phát triển từ chữ tượng hình để dùng trong giấy tờ, thư từ hằng ngày. Thời phiến đá Rosetta, đây là chữ phổ biến với người biết chữ ở Ai Cập.
Tiếng Ai Cập cổ còn ai nói không?
Tiếng Ai Cập cổ đã không còn là tiếng mẹ đẻ của ai. Hậu duệ muộn nhất của nó là tiếng Copt, hiện chỉ còn dùng trong nghi lễ của nhà thờ Copt ở Ai Cập.
Champollion có được tới Ai Cập không?
Có, vài năm sau khi giải mã, Champollion đã tới Ai Cập và tận mắt đọc chữ khắc trên các đền đài. Ông mất khi còn khá trẻ, chỉ ít năm sau chuyến đi ấy.
