Göbekli Tepe là một quần thể những cột đá vôi hình chữ T, cao hơn người, chạm khắc hình động vật, nằm trên một ngọn đồi ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, được dựng từ khoảng mười một nghìn năm trước. Những người dựng nó dường như vẫn sống bằng săn bắt và hái lượm, nghĩa là công trình lớn này có thể ra đời trước khi nghề nông phổ biến, làm đảo lộn cách người ta từng nghĩ về lịch sử loài người.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Trong sách giáo khoa ngày xưa, câu chuyện thường đi theo thứ tự: con người biết trồng trọt, có lương thực dư, định cư thành làng, rồi mới có đền đài, lễ hội. Hôm nay mình đến một ngọn đồi đã làm cho thứ tự ấy phải đặt dấu hỏi.
Ngọn đồi có những cột đá lạ
Göbekli Tepe trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có nghĩa gần như đồi có cái rốn, vì ngọn đồi tròn nhô lên giữa vùng đồng bằng. Từ những năm sáu mươi, đã có người khảo sát thấy những mảnh đá ở đây, nhưng lúc đó tưởng chỉ là một nghĩa địa thời trung cổ.
Phải đến giữa những năm chín mươi, một nhà khảo cổ người Đức mới nhận ra những tảng đá vôi lớn nhô lên khỏi mặt đất là đỉnh của những cây cột cực kỳ cổ. Ông dành gần hai mươi năm cuối đời để khai quật nơi này.
Dưới lớp đất là những vòng tròn và hình bầu dục làm bằng tường đá, bên trong đặt những cây cột đá hình chữ T. Mỗi vòng thường có hai cột lớn ở giữa, có cột cao hơn năm mét, nặng tới cả chục tấn.
Đo tuổi bằng các bon phóng xạ cho thấy những công trình sớm nhất có từ khoảng chín nghìn sáu trăm năm trước Công nguyên. Để dễ hình dung, Göbekli Tepe già hơn các kim tự tháp Ai Cập khoảng bảy nghìn năm.
Những con vật khắc trên đá
Trên các cột đá là những hình chạm nổi rất sống động: cáo nhe nanh, lợn rừng, rắn bò xuống thân cột, bọ cạp, sư tử, chim kền kền, vịt trời. Phần lớn là những con vật hoang dã, nhiều con nguy hiểm.
Đáng chú ý, trên hai mặt bên của một số cột lớn có khắc cánh tay chạy dọc xuống, bàn tay gặp nhau trước bụng, kèm thắt lưng và khố bằng da thú. Nghĩa là cây cột hình chữ T thật ra là hình người cách điệu, phần ngang trên đỉnh là cái đầu.
Những hình người cao lớn, không mặt, đứng giữa vòng đá có thể đại diện cho tổ tiên, thần linh hay những nhân vật quan trọng trong tín ngưỡng của họ. Không ai biết chắc, vì những người xây Göbekli Tepe không để lại chữ viết.
Chỉ riêng việc khắc những hình này bằng công cụ đá, không có kim loại, đã cho thấy tay nghề và sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc của người thời ấy.
Ai đã dựng nên, và vì sao làm đảo lộn sách giáo khoa?
Vào thời Göbekli Tepe được dựng, vùng này chưa có làng làm nông lớn, chưa có đồ gốm, chưa có gia súc thuần hoá. Xương động vật tìm thấy ở đây chủ yếu là thú hoang như linh dương, lợn rừng. Hạt ngũ cốc tìm thấy cũng là loại hoang dại.
Vậy là những người săn bắt hái lượm đã tụ họp lại thành nhóm đông, đẽo, vận chuyển và dựng những khối đá nặng cả chục tấn. Muốn làm được, họ cần tổ chức công việc, cần nuôi ăn nhiều người làm trong thời gian dài.
Nhà khảo cổ khai quật đầu tiên từng tóm tắt bằng một câu nổi tiếng, đại ý là đền thờ có trước, rồi mới có thành phố. Ông cho rằng chính nhu cầu tụ họp làm lễ, nuôi đông người, có thể đã thúc đẩy con người tìm cách trồng trọt để có nhiều lương thực hơn.
Thú vị là ở vùng núi gần đó, các nghiên cứu di truyền cho thấy đây có thể là nơi một loại lúa mì cổ được thuần hoá sớm nhất. Nghĩa là Göbekli Tepe nằm ngay cạnh cái nôi của nghề nông, đúng vào thời điểm nghề nông bắt đầu.
Đền thờ, hay còn là nơi để sống?
Lúc đầu, Göbekli Tepe được coi là một nơi linh thiêng thuần tuý, nơi người ta đến làm lễ chứ không ở lại. Nhưng các cuộc khai quật sau này tìm thấy những dấu vết khác: những căn nhà, bể chứa nước mưa đục vào đá, rất nhiều công cụ xay hạt.
Những phát hiện ấy gợi ý rằng có người sống ở đây, ít nhất một phần thời gian trong năm. Có thể nơi này vừa là chỗ ở, vừa là chỗ hội họp và làm lễ.
Từng có ý kiến cho rằng các vòng đá đã bị người xưa cố ý lấp đất chôn lại sau một thời gian sử dụng. Nhưng gần đây có nghiên cứu cho rằng lớp đất có thể do sạt lở từ sườn đồi tràn xuống. Những câu hỏi này vẫn đang được tranh luận.
Điều chắc chắn là Göbekli Tepe không đứng một mình. Trong vùng còn nhiều ngọn đồi khác có cột đá hình chữ T, đang được khai quật. Có lẽ đây là cả một vùng văn hoá chứ không phải một công trình lẻ loi.
Một di sản giúp mình khiêm tốn hơn về quá khứ
Göbekli Tepe được công nhận là di sản thế giới năm hai nghìn không trăm mười tám. Ngày nay khách có thể tới thăm, đi trên lối đi có mái che nhìn xuống các vòng đá.
Phát hiện này nhắc mình một điều: người tiền sử không hề đơn giản. Họ không có chữ viết, không có kim loại, không có bánh xe, nhưng có tổ chức, có tín ngưỡng, có nghệ thuật và có những công trình làm người hiện đại kinh ngạc.
Nó cũng nhắc rằng lịch sử trong sách không phải bất biến. Một ngọn đồi được đào lên có thể buộc các nhà khoa học viết lại cả một chương.
Ở Việt Nam, những di chỉ thời tiền sử như các hang động có dấu vết người xưa ở vùng núi đá vôi phía bắc cũng đang góp những mảnh ghép mới vào câu chuyện con người ở Đông Nam Á. Biết đâu một ngày, một phát hiện trên đất mình cũng làm thế giới phải nghĩ lại.
Câu hỏi thường gặp
Göbekli Tepe bao nhiêu tuổi?
Những phần sớm nhất của Göbekli Tepe có tuổi khoảng mười một nghìn sáu trăm năm, tức khoảng chín nghìn sáu trăm năm trước Công nguyên. Công trình được sử dụng và xây thêm trong khoảng hơn một nghìn năm sau đó.
Người xưa vận chuyển cột đá nặng cả chục tấn bằng cách nào?
Mỏ đá vôi nằm ngay trên đồi, cách các vòng đá không xa, nên quãng đường vận chuyển ngắn. Người xưa có thể dùng đòn bẩy, con lăn bằng gỗ, dây thừng và sức nhiều người cùng kéo.
Thời đồ đá mới tiền gốm là gì?
Đó là giai đoạn đầu của thời đồ đá mới ở vùng Cận Đông, khi con người bắt đầu định cư và làm nông nhưng chưa làm đồ gốm. Göbekli Tepe thuộc giai đoạn này.
Có chữ viết nào ở Göbekli Tepe không?
Không có chữ viết, vì chữ viết chỉ xuất hiện hàng nghìn năm sau đó. Một số hình khắc lặp lại được cho là biểu tượng mang ý nghĩa, nhưng không phải là chữ.
Göbekli Tepe có phải công trình cổ nhất thế giới không?
Nó là một trong những công trình đá lớn có chủ đích cổ nhất từng được biết. Có những dấu vết cư trú và cấu trúc nhỏ cổ hơn, nhưng ở quy mô và mức độ chạm khắc như vậy, Göbekli Tepe là trường hợp đặc biệt.
