Ötzi là một người đàn ông sống khoảng năm nghìn ba trăm năm trước, chết trên một đèo cao của dãy Alps, xác được băng giữ gần như nguyên vẹn và được tìm thấy năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt. Các nhà khoa học đã biết ông bị một mũi tên bắn vào vai trái từ phía sau, biết ông vừa ăn gì vài giờ trước khi chết, và biết cả những bệnh ông mang trong người.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hôm nay mình kể một vụ án lạnh theo đúng nghĩa đen, vụ án lâu đời nhất mà các nhà điều tra hiện đại từng mở hồ sơ. Nạn nhân không có tên, không có giấy tờ, nhưng cơ thể và đồ đạc của ông kể được nhiều hơn mọi lời khai.
Hai người leo núi và một cái xác trong băng
Tháng chín năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, hai người leo núi người Đức đi trên một đèo cao gần biên giới giữa Ý và Áo. Ở một khe đá, họ thấy phần đầu và vai của một thi thể nhô ra khỏi lớp băng đang tan.
Lúc đầu, ai cũng nghĩ đó là một người leo núi gặp nạn vài chục năm trước. Thi thể được đục ra khỏi băng khá vụng về, một số đồ vật bị hư hỏng. Chỉ khi các nhà khảo cổ nhìn thấy chiếc rìu và đồ dùng bên cạnh, họ mới nhận ra đây là một người thời tiền sử.
Đo tuổi bằng các bon phóng xạ cho thấy ông sống vào khoảng hơn ba nghìn năm trước Công nguyên. Ông được đặt tên Ötzi theo tên thung lũng Ötztal gần nơi tìm thấy.
Băng, lạnh và khô đã biến cơ thể ông thành một xác ướp tự nhiên, giữ lại da, nội tạng, cả những gì còn trong dạ dày. Đến nay Ötzi được giữ trong một phòng lạnh đặc biệt ở một bảo tàng tại miền bắc nước Ý, nhiệt độ và độ ẩm được kiểm soát giống như trong sông băng.
Hành trang của một người năm nghìn năm trước
Đồ mang theo của Ötzi là một kho báu với các nhà khảo cổ, vì hiếm khi đồ dùng hằng ngày làm bằng gỗ, da, cỏ còn tồn tại lâu như vậy.
Quý nhất là một chiếc rìu có lưỡi bằng đồng gần như nguyên chất, cán gỗ thủy tùng. Thời ấy đồng là kim loại hiếm, có lẽ chiếc rìu cho thấy ông có địa vị nhất định. Ông còn có một con dao lưỡi đá lửa, một cây cung dài chưa làm xong, một bao tên với vài mũi tên, phần lớn chưa hoàn thiện.
Quần áo của ông làm từ da của nhiều loài thú khác nhau: dê, cừu, bò, gấu, hươu, khâu ghép tỉ mỉ. Ông đội mũ da gấu, có thể khoác áo choàng đan bằng cỏ, đi giày da nhồi cỏ khô để giữ ấm.
Trong túi có những mẩu nấm. Một loại có thể dùng làm bùi nhùi để nhóm lửa, một loại khác có thể được dùng như một vị thuốc. Một người đi đường núi cách đây năm nghìn năm đã chuẩn bị khá chu đáo.
Mũi tên trong vai và những giờ cuối cùng
Gần mười năm sau khi tìm thấy, các nhà khoa học chụp X quang và phát hiện một điều quan trọng: một mũi tên bằng đá găm sâu trong vai trái của Ötzi. Mũi tên đi từ phía sau, có lẽ làm đứt một mạch máu lớn. Ông chết vì mất máu, có thể kèm theo một cú đánh vào đầu.
Trên tay ông có một vết thương sâu, có vẻ là vết thương tự vệ từ một cuộc vật lộn xảy ra vài ngày trước. Như vậy, những ngày cuối đời của ông có xung đột.
Phân tích dạ dày và ruột cho biết bữa ăn cuối cùng của ông, chỉ khoảng một hai giờ trước khi chết, gồm thịt dê núi, một loại lúa mì cổ và khá nhiều mỡ. Nhiều mỡ để có năng lượng cho chuyến đi lạnh giá. Phấn hoa trong ruột còn cho biết ông chết vào khoảng cuối xuân hoặc đầu hè, và đã đi từ thung lũng thấp lên núi trong những ngày cuối.
Ai đã bắn ông và vì sao, không ai biết. Chiếc rìu đồng quý giá vẫn nằm lại bên cạnh, nên kẻ tấn công dường như không nhằm cướp tài sản. Có thể là một mối thù, có thể là một cuộc truy đuổi. Đây là câu hỏi mà hồ sơ có lẽ sẽ không bao giờ khép lại.
Hình xăm, bệnh tật và gen của người xưa
Trên da Ötzi có tổng cộng sáu mươi mốt hình xăm, toàn là những vạch kẻ và dấu chữ thập nhỏ, tạo ra bằng cách rạch da rồi xoa than vào. Đây là một trong những hình xăm cổ nhất từng được tìm thấy trên cơ thể người.
Lạ là các hình xăm nằm chủ yếu ở các khớp và lưng dưới, những chỗ ông có dấu hiệu đau nhức do thoái hoá. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chúng có thể là một kiểu chữa bệnh, nhưng điều này chưa thể khẳng định.
Giải mã gen của Ötzi cho biết ông có mắt nâu, nhóm máu O, không tiêu hoá tốt sữa khi trưởng thành, và mang những yếu tố dễ mắc bệnh tim mạch. Trong cơ thể ông còn có dấu vết một loại vi khuẩn gây bệnh do ve truyền. Ông khoảng bốn mươi lăm tuổi, đã khá già so với thời ấy.
Những chi tiết ấy biến Ötzi từ một xác ướp thành một con người thật, có đau nhức, có bệnh tật, có những bữa ăn và những chuyến đi. Ông là bằng chứng sống động rằng người tiền sử không đơn giản, mà có kỹ năng, có hiểu biết, và cũng có những xung đột như người hôm nay.
Khảo cổ học gặp điều tra hiện đại
Ötzi là một trong những thi thể được nghiên cứu kỹ nhất thế giới. Các nhà khảo cổ, bác sĩ, nhà di truyền học, nhà thực vật học, cả chuyên gia pháp y đều tham gia, như một đội điều tra liên ngành.
Mỗi phương pháp mới lại cho thêm thông tin: chụp cắt lớp cho thấy xương và nội tạng, phân tích đồng vị trong răng cho biết ông lớn lên ở vùng nào, phấn hoa và rêu cho biết đường đi của ông.
Nhưng nghiên cứu cũng phải tôn trọng người đã khuất. Mỗi lần lấy mẫu đều được cân nhắc để tác động ít nhất. Ötzi được trưng bày qua một ô cửa nhỏ, trong không gian trang nghiêm.
Biến đổi khí hậu làm băng ở nhiều dãy núi tan nhanh, và những phát hiện khảo cổ trong băng ngày càng nhiều hơn, từ đồ vật tới di cốt. Mỗi phát hiện như vậy là một cuộc chạy đua với thời gian, vì một khi băng tan, đồ hữu cơ sẽ mục rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Ötzi sống vào thời kỳ nào?
Ötzi sống vào khoảng cuối thời đồ đá mới, đầu thời đồng đá ở châu Âu, hơn ba nghìn năm trước Công nguyên. Đó là lúc con người đã làm nông, chăn nuôi và bắt đầu biết dùng đồng.
Vì sao xác Ötzi không bị phân huỷ?
Ông nằm trong một khe đá nông được băng tuyết phủ kín nhanh sau khi chết, nhiệt độ rất lạnh và khô. Khe đá còn giúp sông băng trượt qua phía trên mà không nghiền nát thi thể.
Ötzi có con cháu ngày nay không?
Gen của Ötzi gần nhất với một số người ở các đảo vùng Địa Trung Hải ngày nay. Không thể biết ông có con trực tiếp hay không, nhưng những người cùng cộng đồng với ông có để lại dòng dõi.
Chiếc rìu đồng của Ötzi quý như thế nào?
Vào thời ấy, đồng là kim loại mới và hiếm, làm một chiếc rìu đồng cần biết khai mỏ, nấu chảy và đúc. Có rìu đồng có thể là dấu hiệu của địa vị cao trong cộng đồng.
Việt Nam có tìm thấy xác ướp cổ không?
Việt Nam có một số trường hợp thi hài được bảo quản trong quan tài kín nhiều lớp từ vài trăm năm trước. Đó là kết quả của cách mai táng đặc biệt chứ không phải do băng như Ötzi.
