Pompeii là một thành phố La Mã bị núi lửa Vesuvius vùi lấp năm bảy mươi chín sau Công nguyên dưới lớp tro và đá bọt dày nhiều mét. Chính thảm hoạ ấy đã giữ lại gần như nguyên vẹn đời sống thường ngày của cả thành phố, từ lò bánh mì, quán ăn ven đường tới những dòng chữ người dân viết trên tường, như một bức ảnh chụp lại khoảnh khắc gần hai nghìn năm trước.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Thường thì lịch sử đến với mình qua sách vở, qua những trận đánh và tên vua. Hôm nay mình đi dạo trên một con phố cổ, nơi lịch sử là những ổ bánh mì cháy đen, những vết bánh xe trên đá lát đường, và cả những câu đùa người ta viết trên tường.
Ngày ngọn núi thức giấc
Pompeii nằm ở miền nam nước Ý, gần vịnh Napoli, dưới chân núi Vesuvius. Hồi ấy người dân không biết Vesuvius là núi lửa đang ngủ. Sườn núi phủ vườn nho xanh tốt, đất màu mỡ.
Một ngày năm bảy mươi chín, ngọn núi phun trào dữ dội. Một cột khói, tro và đá bọt phụt lên cao hàng chục cây số, rồi đổ xuống thành phố suốt nhiều giờ. Mái nhà sập vì sức nặng của đá bọt. Rồi những luồng khí nóng bỏng trộn tro bụi lao xuống sườn núi với tốc độ khủng khiếp, cướp đi sinh mạng của những người còn ở lại.
Chúng ta biết nhiều về ngày ấy nhờ hai lá thư của một chàng trai tên Pliny, người chứng kiến từ bên kia vịnh. Cậu của Pliny là một nhà tự nhiên học kiêm chỉ huy hạm đội, đã đưa thuyền đi cứu người và mất trong thảm hoạ.
Ngày phun trào thường được ghi là hai mươi tư tháng tám, theo các bản chép lại thư của Pliny. Nhưng năm hai nghìn không trăm mười tám, các nhà khảo cổ tìm thấy một dòng chữ viết bằng than trên tường ghi một ngày giữa tháng mười, cùng những dấu vết trái cây mùa thu, khiến nhiều người cho rằng thảm hoạ có thể xảy ra vào mùa thu. Đến nay chuyện này vẫn còn được bàn.
Những khoảng trống mang hình người
Thành phố bị lãng quên suốt nhiều thế kỷ. Việc khai quật có hệ thống bắt đầu vào giữa thế kỷ mười tám, và những gì lộ ra dưới lớp tro làm cả châu Âu sửng sốt.
Trong lớp tro đông cứng, người ta thường gặp những khoảng trống kỳ lạ. Đó là chỗ thi thể người và vật từng nằm, cơ thể phân huỷ theo thời gian, để lại một chiếc khuôn rỗng mang đúng hình dáng của họ trong khoảnh khắc cuối.
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba, một nhà khảo cổ người Ý nghĩ ra cách đổ thạch cao lỏng vào những khoảng trống ấy, chờ khô rồi đào lớp tro xung quanh. Hiện ra là hình dáng những con người: một người mẹ ôm con, một người ngồi co ro che mặt, một chú chó bị xích.
Những khuôn thạch cao ấy đến nay vẫn làm người xem nghẹn lòng. Chúng nhắc rằng Pompeii không chỉ là một di tích, mà là nơi những con người bình thường đã sống và đã mất. Khi tới thăm, du khách được nhắc giữ thái độ trang nghiêm trước những hình hài ấy.
Quán ăn đường phố và bánh mì cháy đen
Đi dạo trong Pompeii, bạn sẽ thấy những con phố lát đá lớn, có những tảng đá cao bắc ngang để người đi bộ bước qua khi đường ngập nước, và những vết bánh xe hằn sâu trên mặt đá.
Ven đường có rất nhiều quán ăn nhỏ, quầy đá xây có những chiếc chum lớn chôn vào để đựng thức ăn nóng. Người La Mã bình thường thường ra quán mua đồ ăn sẵn, giống hệt cảnh mua xôi, mua bánh mì ven đường ở Việt Nam. Năm hai nghìn không trăm hai mươi, các nhà khảo cổ còn tìm thấy một quầy quán có tranh vẽ gà, vịt, cá vẫn còn màu tươi.
Trong một lò bánh mì, người ta tìm thấy những ổ bánh tròn cháy thành than, vẫn còn rõ những đường khía chia phần trên mặt bánh.
Trên tường thành phố đầy chữ viết: khẩu hiệu ủng hộ người ứng cử, quảng cáo, lời tỏ tình, lời trêu chọc bạn bè, cả những câu than phiền. Nhờ chúng mà người nay biết người La Mã bình thường nghĩ gì, nói gì, chứ không chỉ biết những điều vua quan ghi lại.
Cuộn sách cháy đen ở thị trấn bên cạnh
Cùng bị Vesuvius vùi lấp còn có thị trấn Herculaneum gần đó. Ở đây, lớp vật chất núi lửa nóng hơn và dày hơn, giữ lại cả những đồ hữu cơ như gỗ, thức ăn, dây thừng.
Trong một ngôi biệt thự, người ta tìm thấy cả một thư viện gồm hàng trăm cuộn sách viết trên giấy cói, bị nhiệt làm cháy thành những khúc than đen. Chỉ chạm nhẹ là vỡ vụn, mở ra là mất chữ.
Suốt hơn hai trăm năm, các nhà khoa học tìm cách đọc chúng mà không phá huỷ. Những năm gần đây, họ dùng máy chụp cắt lớp chiếu tia xuyên qua cuộn sách, rồi dùng máy tính để mở cuộn sách ra trên màn hình và tìm vết mực mờ. Những từ và đoạn văn đầu tiên đã được đọc ra theo cách này.
Đó là một ví dụ tuyệt vời về cách khảo cổ học hiện đại kết hợp với khoa học máy tính. Một thư viện cổ tưởng mất vĩnh viễn có thể đang dần cất lời trở lại.
Giữ gìn một thành phố hai nghìn năm tuổi
Ngày nay Pompeii là di sản thế giới và mỗi năm đón rất nhiều khách tham quan. Nhưng giữ một thành phố đổ nát ngoài trời là việc rất khó. Mưa, nắng, cây cỏ, cả bước chân khách du lịch đều làm tường và tranh xuống cấp.
Đã có những bức tường bị sập vì mưa lớn. Các nhà khảo cổ phải liên tục gia cố, mái che, thoát nước. Một phần lớn thành phố vẫn chưa được đào, và người ta cố ý để nguyên, vì đất là lớp bảo vệ tốt nhất cho tới khi có cách bảo quản tốt hơn.
Vesuvius vẫn là một núi lửa đang hoạt động, và quanh chân núi bây giờ có hàng trăm nghìn người sinh sống. Các nhà khoa học theo dõi ngọn núi liên tục và có kế hoạch sơ tán nếu cần.
Lần tới khi mua ổ bánh mì ven đường buổi sáng, có lẽ bạn sẽ nhớ tới những ổ bánh tròn trong lò bánh Pompeii. Hai nghìn năm trôi qua, thói quen ăn sáng vỉa hè của con người hoá ra chẳng khác nhau là mấy.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu người chết ở Pompeii?
Không ai biết con số chính xác. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hài cốt của hơn một nghìn người trong phần thành phố đã đào, nhưng nhiều người có thể đã chạy thoát trước khi những luồng khí nóng tràn tới.
Vì sao người dân không chạy trốn sớm hơn?
Người dân thời ấy không biết Vesuvius là núi lửa và chưa có kiến thức về dấu hiệu sắp phun trào. Những trận động đất nhỏ trước đó cũng thường gặp ở vùng này nên ít ai nghĩ tới thảm hoạ.
Núi lửa Vesuvius có còn hoạt động không?
Còn, Vesuvius đã phun trào nhiều lần sau năm bảy mươi chín, lần gần nhất vào năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư. Nó được coi là một trong những núi lửa nguy hiểm nhất thế giới vì có rất đông người sống quanh.
Khuôn thạch cao ở Pompeii có chứa xương người bên trong không?
Có, nhiều khuôn được đổ quanh bộ xương còn lại trong khoảng trống, nên bên trong lớp thạch cao vẫn có xương. Các nhà khoa học đã dùng máy chụp để nghiên cứu xương và răng mà không phá khuôn.
Pompeii có giống thành phố Việt Nam cổ nào không?
Không có thành phố Việt Nam nào bị vùi lấp kiểu Pompeii, nhưng đô thị cổ Hội An cho cảm giác gần gũi khi đi dạo giữa phố phường xưa. Khác ở chỗ Hội An vẫn có người sinh sống và buôn bán đến hôm nay.
