Hoa văn trên mặt trống đồng Đông Sơn là một bức tranh về đời sống cư dân Việt cổ hơn hai nghìn năm trước: giữa trống là ngôi sao nhiều cánh, quanh đó là đàn chim bay, những người đội mũ cắm lông chim nhảy múa, giã gạo, những ngôi nhà sàn mái cong, những con thuyền chở người cầm vũ khí. Nhìn trống, mình thấy một xã hội trồng lúa, sống gần sông nước, có lễ hội và có tín ngưỡng riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hình ảnh trống đồng quen thuộc tới mức ai cũng từng thấy, trên sách giáo khoa, trên phông sân khấu, trên logo. Nhưng hôm nay mình thử nhìn kỹ một chiếc trống như các nhà khảo cổ nhìn, đọc từng vòng hoa văn như đọc từng trang sách.
Tên Đông Sơn đến từ một làng ven sông Mã
Văn hoá Đông Sơn được đặt theo tên làng Đông Sơn bên bờ sông Mã ở Thanh Hoá. Năm một nghìn chín trăm hai mươi tư, người dân trong làng phát hiện nhiều đồ đồng cổ khi đất bờ sông lở ra. Sau đó các cuộc khai quật được tiến hành và tìm thấy rất nhiều hiện vật.
Từ đó, các nhà khảo cổ dùng tên Đông Sơn để gọi chung một nền văn hoá thời đại đồ đồng và sắt sớm, phát triển ở vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam, kéo dài khoảng từ những thế kỷ cuối của thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên tới đầu Công nguyên.
Đây được coi là nền văn hoá gắn với thời các vua Hùng và nhà nước Văn Lang, Âu Lạc trong sử sách và truyền thuyết. Cư dân Đông Sơn làm ruộng lúa nước, đánh cá, đúc đồng rất giỏi.
Trong vô số hiện vật Đông Sơn như rìu, giáo, dao găm, thạp, thố, trống đồng là thứ nổi tiếng nhất, vừa vì kích thước, vừa vì kỹ thuật đúc, vừa vì những hoa văn kể chuyện tinh xảo.
Trống Ngọc Lũ: chiếc trống đẹp bậc nhất
Một trong những chiếc trống đẹp và nổi tiếng nhất là trống Ngọc Lũ. Theo các tài liệu, trống được tìm thấy vào khoảng cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, khi người dân làng Ngọc Lũ ở Hà Nam đắp đê.
Trống có hình dáng cân đối, gồm mặt trống, tang trống phình ra, thân trống thắt lại và chân trống loe ra. Toàn bộ trống phủ kín hoa văn đúc nổi, nhiều chi tiết nhỏ tới mức phải nhìn rất gần mới thấy.
Trống Ngọc Lũ cùng một số trống đồng tiêu biểu khác đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Hiện trống được lưu giữ và trưng bày ở bảo tàng tại Hà Nội.
Để đúc được một chiếc trống lớn và mỏng như vậy, người thợ cổ phải làm khuôn rất cẩn thận, nấu một lượng đồng lớn, rót một lần cho đều. Kỹ thuật đúc trống đồng đến nay vẫn được các nhà nghiên cứu và nghệ nhân thử làm lại để hiểu cách người xưa làm.
Đọc từng vòng hoa văn trên mặt trống
Giữa mặt trống là một ngôi sao nhiều cánh, các tia toả ra đều đặn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là hình Mặt Trời, gắn với tín ngưỡng thờ Mặt Trời của cư dân nông nghiệp trồng lúa, dù đây vẫn là một cách giải thích.
Quanh ngôi sao là những vòng tròn đồng tâm. Có vòng là hoa văn hình học như vòng tròn tiếp tuyến, răng lược. Có vòng kể chuyện bằng hình: những người đội mũ cắm lông chim dài, tay cầm nhạc cụ hay vũ khí, nối nhau như đang nhảy múa trong một lễ hội. Có cảnh hai người giã gạo bằng chày tay.
Có những ngôi nhà sàn mái cong vút như hình thuyền, trong nhà có người ngồi, có cảnh đánh trống. Vòng ngoài thường là đàn chim mỏ dài bay ngược chiều kim đồng hồ, mà người ta hay gọi là chim Lạc.
Trên tang trống thường có những con thuyền dài, trên thuyền có người cầm giáo, cầm cung, có người đội mũ lông chim. Hình ảnh ấy cho thấy sông nước và thuyền bè giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống của người xưa.
Trống đồng dùng để làm gì?
Trống đồng không chỉ là nhạc cụ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó có nhiều vai trò cùng lúc. Trước hết, trống được đánh trong các lễ hội, nghi lễ cầu mùa, cầu mưa, như chính hình ảnh khắc trên mặt trống mô tả.
Trống còn là biểu tượng của quyền lực và sự giàu có. Một chiếc trống lớn cần rất nhiều đồng và công sức, chỉ những thủ lĩnh, những cộng đồng giàu mạnh mới có được. Trống có thể được dùng để tập hợp mọi người, ra hiệu lệnh.
Ở một số di chỉ, trống đồng được chôn theo người chết trong mộ, cho thấy nó còn gắn với tín ngưỡng về thế giới bên kia.
Điều thú vị là truyền thống dùng trống đồng còn sống ở một số dân tộc thiểu số Việt Nam như người Mường, người Lô Lô và một số dân tộc ở miền núi phía Bắc, dùng trống trong lễ hội và tang lễ. Đó là sợi dây nối từ thời Đông Sơn tới hôm nay.
Trống đồng vượt ra ngoài biên giới
Trống đồng kiểu Đông Sơn không chỉ tìm thấy ở Việt Nam. Người ta còn phát hiện chúng ở nhiều nơi trong vùng Đông Nam Á, như Lào, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, và miền nam Trung Quốc.
Điều này cho thấy từ hơn hai nghìn năm trước đã có những con đường giao lưu, buôn bán rộng lớn trong khu vực, bằng đường sông và đường biển. Trống đồng là một món hàng quý, một món quà ngoại giao, hay đi theo những cuộc di cư.
Các nhà khảo cổ vẫn còn bàn luận về việc trống ở mỗi nơi được đúc tại chỗ hay mang tới từ vùng khác. Phân tích thành phần kim loại và kiểu hoa văn đang giúp trả lời dần câu hỏi này.
Lần tới vào một bảo tàng có trống đồng, cả nhà thử chơi trò tìm hình: ai tìm được người giã gạo, ai tìm được ngôi nhà sàn, ai đếm được ngôi sao giữa trống có bao nhiêu cánh. Mỗi chi tiết nhỏ là một lời kể của tổ tiên.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Đông Sơn kéo dài bao lâu?
Văn hoá Đông Sơn kéo dài khoảng nhiều thế kỷ, từ cuối thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên tới khoảng đầu Công nguyên. Các nhà khảo cổ chia thành nhiều giai đoạn với những đặc điểm khác nhau.
Ngôi sao giữa mặt trống đồng có bao nhiêu cánh?
Số cánh khác nhau tuỳ từng chiếc trống, có trống mười hai cánh, mười bốn cánh hay nhiều hơn. Trống Ngọc Lũ có ngôi sao mười bốn cánh.
Chim Lạc là chim gì?
Chim Lạc là cách gọi quen thuộc cho hình chim mỏ dài, cổ dài khắc trên trống đồng. Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể là hình cách điệu của một loài chim nước như cò, diệc hay chim bồ nông, nhưng chưa có kết luận thống nhất.
Trống đồng Đông Sơn đúc bằng cách nào?
Trống được đúc bằng khuôn, đồng nấu chảy được rót vào khoảng trống giữa lõi và vỏ khuôn. Cách làm khuôn cụ thể vẫn đang được nghiên cứu, các nghệ nhân ngày nay đã đúc lại được trống theo phương pháp cổ.
Có thể xem trống đồng Đông Sơn ở đâu?
Các bảo tàng lớn ở Hà Nội và bảo tàng nhiều tỉnh, đặc biệt ở Thanh Hoá, có trưng bày trống đồng. Một số bảo tàng còn có khu cho khách quan sát chi tiết hoa văn qua ảnh phóng to.
