Người Việt xưa nhuộm răng đen vì ba lẽ chính: đó là chuẩn đẹp của thời ấy, người ta tin răng nhuộm thì chắc và ít sâu, và răng đen phân biệt con người với loài vật có răng trắng nhọn. Tục này không chỉ có ở người Việt mà còn ở nhiều dân tộc Đông Nam Á và cả Nhật Bản, rồi phai dần trong thế kỷ hai mươi.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Có thể bà cố hay bà nội của nhiều người vẫn còn hàm răng đen bóng, cười lên rất duyên. Hôm nay mình làm một chuyến khám phá không cần đi xa, ngay trong ký ức của gia đình mình, để hiểu một phong tục từng là niềm tự hào của ông bà ta.
Răng đen hạt huyền, chuẩn đẹp một thời
Ca dao có câu khen người đẹp với hàm răng đen nhánh như hạt huyền, một loại đá đen bóng dùng làm đồ trang sức. Với người xưa, hàm răng đen đều, bóng là dấu hiệu của sự chỉn chu, của người biết giữ mình.
Ngược lại, người ta hay chê răng trắng là giống răng ngà voi, răng chó, răng của loài vật. Câu nói này nghe hơi lạ với mình bây giờ, nhưng nó cho thấy một quan niệm rõ ràng: con người làm đẹp để khác với thú vật.
Không chỉ phụ nữ, đàn ông xưa cũng nhuộm răng. Đến tuổi mười mấy, khi đã thay hết răng sữa, trai gái bắt đầu nhuộm răng, như một dấu mốc trưởng thành.
Chuẩn đẹp mỗi thời mỗi khác. Bây giờ người ta thích răng trắng, ngày xưa người ta thích răng đen. Hiểu điều đó giúp mình nhìn ông bà bằng con mắt trân trọng, chứ không phải bằng con mắt của thời nay.
Người xưa nhuộm răng như thế nào?
Nhuộm răng là một quá trình công phu kéo dài nhiều ngày. Cách làm khác nhau theo vùng và theo từng nhà, nhưng theo nhiều ghi chép và lời kể, người ta làm sạch răng trước, có nơi dùng nước chanh hay vỏ cây chua để chà.
Sau đó, người ta đắp lên răng một thứ thuốc có nhựa cánh kiến, một loại nhựa do côn trùng tiết ra trên cành cây, thường đắp vào buổi tối và giữ qua đêm, lặp lại nhiều đêm liền. Răng chuyển sang màu đỏ trước.
Rồi dùng một hỗn hợp khác để biến màu đỏ thành đen bóng, giữ màu bền lâu. Trong những ngày nhuộm, người nhuộm rất khổ: miệng sưng, đau, chỉ ăn được cháo loãng, có khi phải nuốt chửng không nhai cho thuốc khỏi trôi.
Sau một đợt nhuộm, cứ một thời gian người ta lại nhuộm thêm để giữ màu. Nghĩa là hàm răng đen của bà là kết quả của sự kiên nhẫn và chịu đựng, không phải tự nhiên mà có.
Nhuộm răng có giữ răng chắc thật không?
Người xưa tin nhuộm răng giúp răng chắc, ít sâu, ít ê buốt. Nhiều người già răng đen quả thật giữ được răng tới tuổi rất cao.
Lớp nhuộm phủ lên bề mặt răng giống như một lớp sơn bảo vệ, có thể phần nào che chắn men răng. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các chất trong thuốc nhuộm có khả năng giúp hạn chế vi khuẩn gây sâu răng.
Tuy vậy, chưa có đủ nghiên cứu khoa học hiện đại để khẳng định chắc chắn mức độ bảo vệ ấy. Răng chắc còn phụ thuộc vào cách ăn uống ngày xưa ít đường, ít bánh kẹo, và thói quen ăn trầu.
Vậy nên câu trả lời trung thực là: có thể có ích một phần, nhưng ngày nay bảo vệ răng tốt nhất vẫn là đánh răng đều đặn, hạn chế đồ ngọt và đi khám nha sĩ. Không ai cần quay lại nhuộm răng để có răng khoẻ.
Không chỉ người Việt nhuộm răng
Tục nhuộm răng đen có ở nhiều nơi trong vùng Đông Nam Á và Đông Á. Nhiều dân tộc anh em ở Việt Nam như người Mường, người Thái, người Lào và một số dân tộc ở các nước láng giềng cũng từng có tục này.
Ở Nhật Bản, tục nhuộm răng đen có tên riêng, phổ biến trong giới quý tộc và phụ nữ đã có chồng suốt nhiều thế kỷ, rồi bị chính quyền Nhật khuyến khích bỏ vào thế kỷ mười chín khi nước này mở cửa hiện đại hoá.
Ở nhiều vùng, nhuộm răng đi cùng với tục ăn trầu. Nhai trầu cau với vôi làm răng và môi nhuộm màu đỏ sẫm, và người ta coi miếng trầu là đầu câu chuyện, là lễ nghĩa trong cưới hỏi.
Việc nhiều dân tộc cùng có một tục lệ cho thấy những mối giao lưu văn hoá lâu đời trong khu vực. Một hàm răng đen hoá ra kể một câu chuyện lớn hơn mình tưởng.
Vì sao tục nhuộm răng mai một?
Sang thế kỷ hai mươi, cùng với nhiều thay đổi trong xã hội, quan niệm về cái đẹp ở thành thị thay đổi. Người trẻ đi học trường mới, tiếp xúc nhiều với những chuẩn mực từ nơi khác, dần chuộng răng trắng.
Nhuộm răng lại vất vả, đau đớn, mất nhiều ngày. Khi không còn là điều bắt buộc của chuẩn đẹp, người ta tự nhiên bỏ dần. Đến cuối thế kỷ, tục này gần như chỉ còn ở những người lớn tuổi, nhất là ở nông thôn.
Ngày nay, những bà cụ răng đen ngày càng hiếm. Các bảo tàng dân tộc học và những nhà nghiên cứu văn hoá đang cố ghi lại lời kể của các cụ về cách nhuộm, về cảm nhận của các cụ, trước khi những ký ức ấy mất đi.
Nếu trong nhà còn ông bà từng nhuộm răng, cả nhà thử hỏi các cụ: hồi ấy nhuộm lúc mấy tuổi, có đau không, ai nhuộm cho. Mỗi câu trả lời là một mảnh lịch sử sống mà không sách nào chép đủ.
Câu hỏi thường gặp
Nhuộm răng đen có hại cho sức khoẻ không?
Người xưa dùng nguyên liệu tự nhiên và không thấy ghi nhận tác hại lớn, nhưng quá trình nhuộm gây đau, sưng miệng nhiều ngày. Hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ, nên không nên tự làm theo các công thức truyền miệng.
Răng nhuộm đen có trắng lại được không?
Lớp nhuộm bám khá bền, nếu không nhuộm lại thì màu sẽ phai dần theo thời gian nhưng chậm. Muốn làm trắng nhanh cần đến nha sĩ, và cũng không phải lúc nào cũng trắng hẳn như cũ.
Tục ăn trầu có liên quan gì tới nhuộm răng?
Hai tục thường đi cùng nhau và cùng làm răng sẫm màu, nhưng là hai việc khác nhau. Nhuộm răng là chủ động phủ màu đen, còn ăn trầu làm răng và môi ngả đỏ sẫm theo thời gian.
Đàn ông xưa có nhuộm răng không?
Có, cả đàn ông lẫn phụ nữ đều nhuộm răng khi đến tuổi trưởng thành. Tục này gắn với chuẩn đẹp và quan niệm làm người nói chung, không riêng phái nữ.
Ở đâu còn có thể tìm hiểu về tục nhuộm răng?
Các bảo tàng về văn hoá các dân tộc ở Hà Nội và một số tỉnh có hiện vật, hình ảnh và tư liệu về tục nhuộm răng. Cách quý nhất vẫn là nghe chính những người lớn tuổi từng nhuộm răng kể lại.
