Nhà tuyết đúng là có thật, nhưng chỉ một số nhóm người Inuit ở vùng cực Canada dùng nó làm chỗ ở mùa đông, còn nhiều nơi khác chỉ dựng nhà tuyết làm chỗ trú tạm khi đi săn. Chuyện tiếng Inuit có một trăm từ chỉ tuyết là phóng đại, dù ngôn ngữ của họ đúng là có nhiều cách nói rất tinh tế về tuyết và băng.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Nhiều người trong chúng ta biết đến người Inuit qua tranh vẽ nhà tuyết tròn tròn và người mặc áo lông. Hôm nay mình gỡ dần những hình ảnh ấy để thấy một dân tộc thật, với cách sống thông minh và đa dạng hơn nhiều so với tranh vẽ.
Người Inuit là ai, sống ở đâu?
Người Inuit là các dân tộc bản địa sống ở vùng cực bắc của Canada, Greenland và Alaska, ven bờ Bắc Băng Dương. Tên Inuit trong ngôn ngữ của họ có nghĩa là con người.
Ngày xưa người ngoài hay gọi họ bằng một cái tên khác, nhưng nhiều người Inuit ở Canada và Greenland không thích tên gọi do người ngoài đặt ấy, nên ngày nay người ta tôn trọng dùng tên họ tự gọi.
Vùng đất của người Inuit là lãnh nguyên không có cây lớn, mùa đông dài và rất lạnh, biển đóng băng nhiều tháng. Từ hàng nghìn năm, họ sống chủ yếu nhờ săn hải cẩu, cá voi, tuần lộc hoang, cá và chim biển.
Không có gỗ, không có cánh đồng, mọi thứ phải làm từ những gì vùng cực cho: xương, da, gân, tuyết, đá. Sự khéo léo ấy làm nên nhiều phát minh mà ngày nay cả thế giới vẫn dùng.
Nhà tuyết được dựng thế nào và vì sao lại ấm?
Trong tiếng Inuit, chữ iglu nghĩa là nhà nói chung, nhà nào cũng gọi vậy. Thứ mà mình gọi là nhà tuyết chỉ là một kiểu iglu. Nhiều nhóm người Inuit sống trong nhà bằng đất, đá và xương cá voi phủ cỏ vào mùa đông, và lều da vào mùa hè.
Nhà tuyết được làm từ những khối tuyết cứng cắt ra như gạch, xếp thành vòng xoắn ốc nhỏ dần lên tới đỉnh, khối cuối cùng đậy trên nóc. Người thạo nghề dựng xong một ngôi nhà tuyết nhỏ chỉ trong khoảng một hai giờ.
Nghe thì lạ, nhưng tuyết là chất cách nhiệt rất tốt vì chứa đầy những túi khí nhỏ, giống như lớp bông trong áo khoác. Hơi ấm của người và ngọn đèn dầu nhỏ làm bên trong ấm hơn bên ngoài rất nhiều, có khi bên ngoài âm mấy chục độ mà bên trong chỉ quanh mức đóng băng hoặc hơn.
Lối vào thường được làm thấp hơn sàn ngủ, vì không khí lạnh nặng hơn sẽ đọng ở chỗ thấp, còn không khí ấm ở trên cao. Một lỗ nhỏ trên nóc giúp thoáng khí. Đó là kiến thức vật lý được ông cha người Inuit truyền lại bằng kinh nghiệm chứ không bằng sách.
Chuyện một trăm từ chỉ tuyết có đúng không?
Câu nói người Inuit có hàng trăm từ chỉ tuyết được nhắc đi nhắc lại khắp nơi. Nhưng các nhà ngôn ngữ học cho rằng nó bị thổi phồng nhiều qua thời gian.
Ngôn ngữ của người Inuit có một đặc điểm: người ta ghép nhiều phần nhỏ vào một gốc từ để tạo ra một từ dài mang nghĩa của cả một câu. Ví dụ, thay vì nói tuyết mềm vừa rơi đêm qua bằng nhiều từ, họ có thể nói bằng một từ dài duy nhất. Vì vậy số lượng từ về tuyết gần như không đếm được, mà cũng không có ý nghĩa nhiều khi đếm.
Nếu chỉ đếm những gốc từ thật sự khác nhau, số từ để chỉ tuyết và băng nhiều hơn tiếng Anh hay tiếng Việt, nhưng không phải hàng trăm. Ngay tiếng Việt mình cũng có mưa phùn, mưa bụi, mưa rào, mưa ngâu, mưa dầm, vì mưa quan trọng với người trồng lúa.
Phần đúng của câu chuyện là ngôn ngữ phản ánh đời sống. Người sống trên băng biển cần phân biệt băng nào đi được, băng nào sắp vỡ, và chuyện đó là chuyện sống còn chứ không phải chơi chữ.
Xuồng kayak, áo khoác và những phát minh vùng cực
Nhiều thứ quen thuộc ngày nay có nguồn gốc từ người Inuit và các dân tộc vùng cực. Chữ kayak, chiếc xuồng nhỏ một người chèo, đến từ ngôn ngữ của họ. Chiếc xuồng gốc làm bằng khung gỗ trôi dạt hay xương, bọc da hải cẩu, nhẹ, kín nước và nhanh.
Người đi săn ngồi trong kayak, phần da quanh eo bó kín với thân xuồng, nên dù bị sóng lật úp vẫn có thể lật lại mà không bị nước tràn vào. Môn chèo kayak hiện đại vẫn học kỹ thuật lật xuồng ấy.
Áo khoác có mũ trùm đầu chắn gió mà ngày nay nhiều người mặc cũng có tổ tiên từ áo da của các dân tộc vùng cực. Kính chống chói tuyết làm bằng xương hay gỗ có khe hẹp giúp mắt không bị tổn thương vì nắng phản chiếu từ tuyết.
Trên lãnh nguyên còn có những tượng đá xếp chồng hình người gọi là inuksuk, dùng để chỉ đường, đánh dấu chỗ có cá hay đường đi của tuần lộc. Giữa một vùng đất mênh mông không cây cối, một chồng đá nhỏ có thể là lời nhắn quý giá giữa người với người.
Người Inuit ngày nay sống ra sao?
Hầu hết người Inuit ngày nay sống trong nhà gỗ ở các thị trấn, có điện, có internet, con cái đi học, người lớn đi làm. Nhà tuyết bây giờ chủ yếu dựng khi đi săn xa, khi dạy con cháu nghề cũ, hay trong các dịp văn hoá.
Nhưng săn bắt và đánh cá vẫn rất quan trọng, cả về thức ăn lẫn văn hoá. Ở vùng cực, rau quả chở từ phương nam tới rất đắt, còn thịt hải cẩu, cá, tuần lộc là thức ăn quen thuộc giàu dinh dưỡng.
Ở Canada, một vùng lãnh thổ rộng lớn có tên Nunavut, nghĩa là vùng đất của chúng ta, được thành lập năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, nơi người Inuit chiếm đa số và tiếng Inuit là một ngôn ngữ chính thức.
Băng biển đang mỏng đi vì khí hậu ấm lên làm đời sống của người Inuit thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Những người già biết đọc băng, đọc gió đang truyền lại kiến thức cho người trẻ, vì kinh nghiệm ấy là thứ không máy móc nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Ở trong nhà tuyết có bị ngạt thở không?
Không, nếu dựng đúng cách. Nhà tuyết luôn có lỗ thông khí nhỏ trên nóc và lối vào riêng, giúp không khí lưu thông. Thiếu lỗ thông khí khi đốt đèn dầu bên trong mới là điều nguy hiểm.
Người Inuit ăn gì là chủ yếu?
Theo truyền thống, người Inuit ăn chủ yếu thịt và mỡ hải cẩu, cá voi, cá, tuần lộc hoang và chim biển, có khi ăn sống hoặc đông lạnh. Thịt và nội tạng sống cung cấp nhiều vitamin mà ở vùng cực không có rau quả để bổ sung.
Đèn dầu của người Inuit làm bằng gì?
Đèn truyền thống là một chiếc khay đá hình bán nguyệt đựng mỡ hải cẩu hoặc mỡ cá voi, bấc làm từ rêu khô. Ngọn đèn vừa chiếu sáng, vừa sưởi ấm, vừa dùng để nấu ăn và làm tan tuyết lấy nước.
Trẻ con Việt Nam có thể làm nhà tuyết không?
Ở Việt Nam hầu như không có tuyết đủ dày và cứng để cắt thành khối, trừ vài đỉnh núi phía bắc khi có đợt lạnh hiếm. Nhưng nguyên lý cách nhiệt của tuyết có thể thử bằng cách so nhiệt độ trong và ngoài một hộp xốp.
Người Inuit có quan hệ gì với người Sami không?
Hai dân tộc sống ở hai phía khác nhau của vùng cực, có ngôn ngữ và văn hoá riêng, không phải cùng một dân tộc. Điểm chung là cả hai đều là dân tộc bản địa đã thích nghi tài tình với khí hậu vùng cực.
