Nhà dài của người Ê Đê dài thêm theo con gái vì theo tục mẫu hệ, khi cô gái trong nhà lấy chồng, chàng trai về ở nhà vợ, và gia đình nối thêm một đoạn nhà để vợ chồng mới có chỗ ở. Con cái mang họ mẹ, người phụ nữ lớn tuổi trong dòng họ là người đứng đầu ngôi nhà.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hôm nay mình không đi xa, mà lên với cao nguyên đất đỏ bazan của nước mình, ghé một buôn làng của người Ê Đê. Ngôi nhà ở đây không chỉ là chỗ ở, mà là một cuốn sách kể về cách cả một dân tộc tổ chức gia đình.
Một ngôi nhà lớn lên cùng gia đình
Nhà dài của người Ê Đê là nhà sàn bằng gỗ, mái lợp tranh hoặc ngói, sàn cao khỏi mặt đất. Từ ngoài nhìn vào, nó trông như một con thuyền dài nằm giữa vườn cà phê, vườn tiêu.
Điều làm nhà dài khác những kiểu nhà khác là nó không có chiều dài cố định. Khi gia đình đông thêm, nhất là khi một cô con gái lấy chồng, người ta nối thêm gian về phía sau. Mỗi cặp vợ chồng có một gian riêng, có bếp riêng.
Thế nên nhìn chiều dài của một ngôi nhà, người trong buôn có thể đoán được dòng họ ấy đông con cháu tới đâu. Có những ngôi nhà dài vài chục mét, và người già kể ngày xưa còn có những ngôi nhà dài hơn thế nhiều.
Ngày nay nhiều gia đình trẻ ra ở riêng trong nhà xây kiểu mới, nên số nhà dài truyền thống ít đi. Nhưng ở nhiều buôn, nhà dài vẫn được gìn giữ, vừa là chỗ ở vừa là nơi tổ chức lễ hội của cả dòng họ.
Chế độ mẫu hệ nghĩa là gì?
Mẫu hệ là cách tổ chức gia đình theo dòng mẹ. Ở người Ê Đê, con cái mang họ mẹ, tài sản như nhà cửa, đất đai, chiêng ché được truyền theo dòng nữ, người con gái thường được thừa kế.
Khi cưới hỏi, theo tục truyền thống, nhà gái là bên chủ động đi hỏi chồng cho con gái mình. Chàng trai sau đó về sống ở nhà vợ, làm việc cùng gia đình vợ.
Người đứng đầu ngôi nhà là một người phụ nữ có uy tín trong dòng họ. Bà quản lý tài sản chung, sắp xếp công việc, giữ gìn nếp nhà. Nhưng điều đó không có nghĩa đàn ông không có vai trò. Người cậu, tức anh em trai của mẹ, có tiếng nói rất quan trọng trong những việc lớn của dòng họ.
Mẫu hệ không phải là chuyện bên nào hơn bên nào. Đó là một cách sắp xếp gia đình đã giúp các dân tộc Tây Nguyên gắn kết qua nhiều thế hệ. Ngoài người Ê Đê, một số dân tộc khác như người Gia Rai, người Chăm cũng theo những tục lệ mang tính mẫu hệ.
Cầu thang đực và cầu thang cái
Đến trước nhà dài, bạn sẽ thấy hai chiếc cầu thang gỗ dẫn lên sàn. Người Ê Đê gọi một chiếc là cầu thang đực, chiếc kia là cầu thang cái.
Cầu thang cái thường được tạc hình đôi bầu ngực người phụ nữ và hình trăng khuyết ở phía trên. Đôi bầu ngực tượng trưng cho người mẹ, cho sự sinh sôi và nguồn sống nuôi cả dòng họ. Hình trăng gắn với tín ngưỡng của người Ê Đê.
Cầu thang được đẽo từ một thân gỗ nguyên, các bậc thang là những rãnh khoét vào thân gỗ. Số bậc thường được chọn theo quan niệm riêng của từng vùng.
Một ngôi nhà mà ngay ở lối vào đã tôn vinh hình ảnh người mẹ, đó là cách kiến trúc nói lên giá trị của một cộng đồng. Khi tới thăm, cách lịch sự là hỏi chủ nhà nên lên bằng cầu thang nào, vì mỗi buôn có thể có những lệ riêng.
Gian khách, chiếc ghế kpan và tiếng cồng chiêng
Bước lên sàn, phần đầu nhà là gian khách rộng, nơi tiếp khách, họp mặt dòng họ và làm lễ. Phần sau là chỗ ở của các gia đình nhỏ, chia thành từng gian.
Trong gian khách có một vật rất đặc biệt: chiếc ghế kpan. Đó là một chiếc ghế dài, đẽo nguyên khối từ một thân cây lớn, có chiếc dài tới hơn chục mét. Ngày xưa, có được một chiếc kpan là việc của cả buôn, phải vào rừng chọn cây, đẽo gọt nhiều ngày rồi cùng nhau khiêng về.
Ghế kpan dành cho những người đánh chiêng ngồi trong các lễ hội và cho khách quý, không phải ai cũng được ngồi tuỳ tiện. Trong gian khách cũng là nơi treo chiêng, đặt những chiếc ché rượu cần quý của dòng họ.
Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được thế giới công nhận là kiệt tác văn hoá phi vật thể. Âm thanh ấy cất lên chính trong những ngôi nhà dài như thế này, trong các lễ mừng lúa mới, lễ cưới, lễ cúng sức khoẻ. Nhà dài và cồng chiêng là hai nửa của một không gian văn hoá.
Ghé thăm buôn làng với lòng tôn trọng
Ngày nay nhiều buôn Ê Đê đón khách tới tìm hiểu văn hoá, nghe chiêng, uống rượu cần, ở lại nhà dài. Đó là dịp tuyệt vời để cả nhà hiểu thêm về một dân tộc anh em.
Cũng như khi đến nhà ai, có vài phép lịch sự cần nhớ. Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ. Không tự ý ngồi lên ghế kpan hay chạm vào chiêng, ché khi chưa được mời. Nếu được mời uống rượu cần, có thể nhấp một chút cho phải phép, không cần uống nhiều.
Quan trọng hơn cả là thái độ: đây không phải một phong tục kỳ lạ để tò mò, mà là một cách sống có lý lẽ và giá trị riêng. Hỏi han với sự tôn trọng, người dân sẽ sẵn lòng kể cho bạn nghe nhiều câu chuyện hay.
Lần tới khi nghe ai nói về gia đình Việt Nam, bạn sẽ nhớ rằng ngay trên đất nước mình có những cách tổ chức gia đình rất khác nhau, và mỗi cách đều đáng được hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Người Ê Đê sống chủ yếu ở đâu?
Người Ê Đê sống chủ yếu ở vùng Tây Nguyên, tập trung nhiều quanh khu vực Buôn Ma Thuột và các vùng lân cận, một số sống ở các tỉnh giáp ranh. Họ là một trong những dân tộc đông người ở Tây Nguyên.
Ở chế độ mẫu hệ, con trai có được thừa kế không?
Theo luật tục truyền thống, tài sản chính của dòng họ chủ yếu truyền cho con gái. Ngày nay pháp luật bảo đảm quyền thừa kế bình đẳng, và nhiều gia đình kết hợp giữa phong tục với quy định chung.
Vì sao nhà dài làm nhà sàn mà không làm nhà đất?
Nhà sàn giúp tránh ẩm, tránh thú rừng và côn trùng, lại thoáng mát trong mùa khô nóng. Gầm sàn còn dùng để chứa củi, nông cụ và có khi nuôi gia súc.
Ghế kpan được làm từ cây gì?
Ghế kpan thường được đẽo từ thân những cây gỗ lớn, chắc, sống lâu năm trong rừng. Ngày nay cây lớn hiếm và rừng được bảo vệ, nên những chiếc kpan cổ càng trở nên quý.
Lễ hội nào hay được tổ chức trong nhà dài?
Nhiều lễ quan trọng diễn ra trong nhà dài, như lễ cưới, lễ cúng sức khoẻ, lễ mừng lúa mới, lễ đặt tên cho trẻ. Các lễ thường có tiếng cồng chiêng và rượu cần, cả dòng họ cùng tham gia.
