Người Bajau lặn giỏi là nhờ cả kinh nghiệm truyền đời lẫn một đặc điểm cơ thể: một nghiên cứu công bố năm hai nghìn không trăm mười tám cho thấy lá lách của họ lớn hơn hẳn so với người láng giềng sống bằng nghề nông, và điều này có liên quan tới gen. Lá lách lớn giống như một bình dự trữ máu giàu ô xy, giúp họ ở dưới nước lâu hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở Việt Nam mình có những làng chài lênh đênh trên vịnh, những người dân sông nước sống trên ghe. Hôm nay mình đến với một cộng đồng ở biển Đông Nam Á còn gắn với biển hơn thế nữa, đến mức người ta gọi họ là dân du mục biển.
Dân du mục biển là ai?
Người Bajau sống rải rác ở vùng biển giữa Philippines, Malaysia và Indonesia. Từ rất lâu đời, nhiều nhóm Bajau sống gần như trọn đời trên những chiếc thuyền gỗ nhỏ, đi theo mùa cá từ vùng biển này sang vùng biển khác.
Ngày nay phần lớn người Bajau đã sống trong những làng nhà sàn dựng ngay trên mặt nước, cột chôn xuống đáy biển nông, nhà nối nhau bằng cầu ván. Trẻ con biết bơi trước khi biết đi vững, đi học bằng thuyền, chơi đùa dưới nước như trẻ con ở quê mình chơi ngoài đồng.
Biển là nơi họ kiếm sống, là đường đi, là sân chơi và cũng là nơi gắn với tín ngưỡng của họ. Họ có kiến thức sâu sắc về con nước, về dòng chảy, về loài cá nào ở rạn nào vào mùa nào.
Đó là thứ hiểu biết tích luỹ qua nhiều thế hệ, giống như ông cha ta biết đọc trời đọc mây để đoán mưa. Người ngoài nhìn thấy họ lặn giỏi, nhưng đằng sau mỗi cú lặn là cả một kho kinh nghiệm.
Lặn bắt cá bằng một hơi thở
Người Bajau đi săn cá theo lối truyền thống không dùng bình dưỡng khí. Họ hít một hơi, lặn xuống, cầm một cây xiên gỗ có mũi kim loại, đeo một cặp kính lặn tự làm bằng gỗ và kính, rồi đi dọc đáy biển như đi dạo.
Những người lặn giỏi có thể xuống sâu hàng chục mét và ở dưới nước nhiều phút trong một lần. Các nhà nghiên cứu đi theo một số thợ lặn còn ghi nhận rằng cộng tất cả các lần lặn trong ngày, có người ở dưới nước tới vài tiếng đồng hồ.
Dưới đáy, họ bắt cá, nhặt hải sâm, trai ốc, tìm tôm hùm trong hốc đá. Lặn lên, thở vài nhịp, lại lặn xuống, cứ thế suốt buổi.
Đây không phải môn thể thao, mà là cách mưu sinh. Và như mọi nghề khó, nó đi kèm nguy hiểm thật: tai nạn áp suất, tổn thương tai, và các nguy cơ của việc lặn sâu nhiều lần. Những gì mình kể ở đây là để hiểu, chứ không phải để bắt chước, vì lặn tự do sâu mà không được huấn luyện là cực kỳ nguy hiểm.
Cơ thể người cũng có phản xạ lặn
Có một điều thú vị: cơ thể mọi người, kể cả bạn và mình, đều có sẵn một phản xạ gọi là phản xạ lặn, giống ở cá heo và hải cẩu nhưng yếu hơn nhiều.
Khi mặt ngập trong nước lạnh và mình nín thở, tim tự đập chậm lại để tiết kiệm ô xy. Mạch máu ở tay chân co lại, dồn máu về những cơ quan quan trọng như tim và não. Và lá lách co bóp lại, đẩy thêm một ít hồng cầu giàu ô xy vào dòng máu.
Lá lách là một cơ quan nằm ở bụng trái, ngoài những việc khác, nó giữ một lượng máu dự trữ. Ở hải cẩu lặn sâu, lá lách cực lớn, như một bình ô xy dự phòng mang theo.
Câu hỏi các nhà khoa học đặt ra là: liệu nhiều thế hệ sống bằng nghề lặn có làm người Bajau có lá lách lớn hơn không, giống một sự thích nghi như ở loài hải cẩu.
Nghiên cứu về lá lách và gen
Để trả lời, một nhóm nghiên cứu đã dùng máy siêu âm di động đo kích thước lá lách của người Bajau ở một vùng biển Indonesia, rồi so với một cộng đồng láng giềng sống trên đất liền làm nông, ít khi lặn.
Kết quả công bố năm hai nghìn không trăm mười tám cho thấy lá lách của người Bajau lớn hơn rõ rệt, khoảng một nửa so với nhóm láng giềng. Điều quan trọng là cả những người Bajau không làm nghề lặn cũng có lá lách lớn, nghĩa là đây không chỉ do luyện tập.
Khi phân tích gen, các nhà khoa học tìm thấy ở người Bajau một biến thể gen phổ biến hơn hẳn, có liên quan tới hoóc môn tuyến giáp, một loại chất điều khiển nhiều hoạt động trong cơ thể, và ở động vật thí nghiệm có liên hệ với kích thước lá lách.
Đây được coi là một trong những ví dụ hiếm hoi về chọn lọc tự nhiên ở người hiện đại, khi một lối sống kéo dài hàng nghìn năm để lại dấu ấn trong gen. Dù vậy, các nhà khoa học cũng nói rõ đây mới là một bước, còn nhiều điều cần nghiên cứu thêm để hiểu hết.
Đời sống biển đang thay đổi
Ngày nay cuộc sống của người Bajau đang thay đổi nhanh. Biển bị đánh bắt quá mức, rạn san hô bị phá, nhiều người phải chuyển sang nghề khác hoặc lên bờ sinh sống.
Có nơi, cá ít đi khiến người ta phải lặn sâu hơn, lâu hơn, nguy hiểm hơn. Có nơi, trẻ con được đi học nhiều hơn và không còn theo cha mẹ ra khơi mỗi ngày.
Câu chuyện của người Bajau gợi cho mình nghĩ về những làng chài ở Việt Nam, những người dân từng sinh ra trên thuyền, lớn lên trên thuyền. Mỗi cộng đồng như vậy giữ một kho hiểu biết về biển mà sách vở không ghi được.
Lần tới về một làng chài, cả nhà thử ngồi nghe các ông các bác kể về con nước, về mùa cá. Đó là một kiểu khám phá không cần đi xa mà vẫn thấy cả một thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường nín thở được bao lâu?
Phần lớn người chưa luyện tập nín thở được khoảng nửa phút tới một phút. Người lặn được huấn luyện lâu năm có thể nín lâu hơn nhiều, nhưng tự tập nín thở dưới nước một mình là rất nguy hiểm vì có thể ngất mà không biết trước.
Lá lách có tác dụng gì với người lặn?
Khi lặn, lá lách co lại và đẩy thêm hồng cầu chứa ô xy vào máu, giống như mở thêm một bình dự trữ. Lá lách lớn hơn thì lượng máu dự trữ nhiều hơn, giúp kéo dài thời gian ở dưới nước.
Người Bajau lặn có dùng kính không?
Có, theo truyền thống họ tự làm kính lặn bằng gỗ khoét lỗ lắp mặt kính. Ngày nay nhiều người dùng kính lặn bằng nhựa mua sẵn, nhưng cách lặn bằng một hơi thở vẫn giữ nguyên.
Ở Việt Nam có cộng đồng sống trên thuyền không?
Có, ở một số vịnh và vùng sông nước, nhiều thế hệ dân chài từng sống trên thuyền, trên bè. Nhiều nơi người dân đã lên bờ định cư, nhưng nếp sống gắn với nước vẫn còn trong ký ức và phong tục.
Chọn lọc tự nhiên ở người có còn diễn ra không?
Có, các nhà khoa học đã tìm thấy nhiều ví dụ, như người sống trên cao nguyên rất cao thích nghi với không khí loãng, hay người ở một số vùng tiêu hoá được sữa khi trưởng thành. Những thay đổi ấy diễn ra qua rất nhiều thế hệ.
