Người Uros sống trên những hòn đảo do chính họ dựng nên bằng lau sậy totora, nổi trên mặt hồ Titicaca ở độ cao khoảng ba nghìn tám trăm mét, nằm giữa Peru và Bolivia. Vì lớp sậy dưới cùng ngấm nước và mục dần, họ phải liên tục trải thêm sậy mới lên trên, nên hòn đảo giống như một tấm thảm luôn được dệt tiếp.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở đồng bằng sông Cửu Long, bà con mình có cái khéo sống chung với nước: nhà sàn, ghe xuồng, chợ nổi. Hôm nay mình bay sang dãy Andes ở Nam Mỹ, gặp một cộng đồng còn khéo hơn nữa: họ không chỉ sống trên nước mà còn tự tay làm ra mặt đất để sống.
Hồ Titicaca, cái hồ trên mái nhà thế giới
Titicaca là một hồ nước ngọt rất lớn nằm trên cao nguyên Andes, mặt hồ cao hơn mặt biển khoảng ba nghìn tám trăm mét. Người ta hay gọi nó là hồ cao nhất thế giới có tàu thuyền đi lại.
Ở độ cao ấy, không khí loãng, nắng gắt, đêm lạnh buốt. Nước hồ trong xanh thẫm, quanh hồ là núi và những cánh đồng khoai tây, lúa mạch của người dân Andes.
Hồ có vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng của nhiều dân tộc vùng Andes. Trong truyền thuyết của người Inca, hồ Titicaca là nơi các vị thần đầu tiên hiện ra và tạo dựng thế giới.
Ven bờ hồ mọc rất nhiều một loại sậy cao gọi là totora, thân xốp, rỗng, nhẹ. Chính loài cây này là nguyên liệu làm nên cuộc sống của người Uros, từ mặt đất dưới chân tới mái nhà trên đầu.
Dựng một hòn đảo bằng sậy như thế nào?
Phần móng của đảo là những khối rễ sậy. Rễ totora mọc dày, đan vào nhau với một lớp đất mùn, rất xốp và nổi được trên nước. Người Uros cắt những khối rễ lớn ở vùng nước nông, buộc chúng lại với nhau thành một tấm nền rộng.
Trên lớp rễ, họ trải những lớp sậy khô đan chéo nhau, lớp này vuông góc với lớp kia, dày vài mét. Đi trên đảo có cảm giác mềm và hơi lún như bước trên đệm.
Để đảo không trôi đi theo gió, người ta neo nó xuống đáy hồ bằng dây buộc vào cọc gỗ cắm sâu xuống bùn. Nếu cần, cả hòn đảo có thể được tháo dây và kéo đi chỗ khác.
Vì nước ngấm làm lớp sậy dưới cùng mục dần, cứ vài tuần, người dân lại trải thêm một lớp sậy mới lên trên mặt đảo, nhất là vào mùa mưa. Một hòn đảo được chăm như vậy có thể dùng trong nhiều năm. Đó là việc chung, cả nhà cả xóm cùng làm.
Sậy làm nhà, làm thuyền, và cả làm thức ăn
Trên đảo, nhà cũng làm bằng sậy: tường là những tấm sậy đan, mái cũng là sậy. Nhà nhỏ, ấm vừa đủ trong những đêm lạnh trên cao nguyên. Để nấu ăn mà không làm cháy đảo, người ta thường nấu trên một lớp đá đặt riêng.
Thuyền truyền thống của người Uros là những chiếc thuyền bó bằng sậy, hai đầu cong vút. Có những chiếc thuyền lớn trang trí đầu thú, dùng chở khách. Một chiếc thuyền sậy dùng được một thời gian rồi phải làm mới, vì sậy cũng ngấm nước dần.
Lạ hơn cả, totora còn là thức ăn. Phần thân non màu trắng gần gốc có thể bóc ra ăn sống, vị nhạt hơi ngọt, có nước. Người Uros cũng dùng sậy làm thuốc theo kinh nghiệm dân gian và làm đồ thủ công bán cho khách.
Ngoài sậy, người Uros sống bằng đánh cá, săn chim nước trên hồ và trao đổi với người trên bờ. Một loài cây mà cáng đáng gần như mọi nhu cầu của cuộc sống, giống như cây tre với người Việt ngày xưa.
Vì sao người Uros ra sống giữa hồ?
Câu chuyện người Uros truyền lại kể rằng tổ tiên họ ra hồ sống trên đảo nổi từ rất lâu, trước cả thời Inca, một phần để tránh xung đột với các dân tộc mạnh hơn trên đất liền. Trên mặt nước, họ có thể di chuyển đảo đi nơi khác khi gặp nguy.
Các nhà nghiên cứu cho biết ngôn ngữ cổ của người Uros gần như đã mai một. Qua nhiều thế kỷ giao thương và kết hôn với người Aymara quanh hồ, phần lớn người Uros ngày nay nói tiếng Aymara và tiếng Tây Ban Nha.
Nhiều gia đình đã chuyển lên sống trên bờ, nhất là quanh thành phố Puno của Peru, nhưng vẫn giữ những hòn đảo nổi và nghề truyền thống. Trên một số đảo, bạn sẽ thấy cả tấm pin mặt trời nhỏ cạnh mái nhà sậy.
Đó là một cộng đồng đang sống giữa cái cũ và cái mới, như rất nhiều cộng đồng khác trên thế giới, kể cả ở Việt Nam. Họ giữ những gì quý nhất và đón nhận những gì giúp cuộc sống dễ dàng hơn.
Đi thăm đảo nổi với lòng tôn trọng
Ngày nay du lịch là nguồn thu quan trọng của nhiều gia đình Uros. Khách đi thuyền từ bờ ra, được nghe giới thiệu cách dựng đảo, mua đồ thủ công, có khi đi một vòng bằng thuyền sậy.
Một chuyến thăm tốt là chuyến thăm mà người được thăm cũng thấy vui. Mua đồ thủ công trực tiếp từ người làm ra, hỏi trước khi chụp ảnh, và lắng nghe câu chuyện họ muốn kể, thay vì chỉ tìm một tấm ảnh đẹp.
Cũng nên nhớ rằng ở độ cao ba nghìn tám trăm mét, người mới đến dễ bị say độ cao, mệt, đau đầu. Đi lại chậm rãi, uống đủ nước, và nghỉ ngơi trước khi đi thuyền.
Câu chuyện người Uros nhắc mình một điều đẹp: con người có thể sống hài hoà với cả những môi trường tưởng như không ai sống nổi, nếu hiểu được nó và biết dùng những gì nó cho một cách khéo léo.
Câu hỏi thường gặp
Đảo sậy của người Uros có chìm không?
Đảo không chìm nếu được chăm đều, vì khối rễ và sậy nhẹ, xốp, nổi tốt trên nước. Lớp dưới mục dần thì người dân trải thêm lớp mới lên trên, nên đảo vẫn nổi qua nhiều năm.
Hồ Titicaca thuộc nước nào?
Hồ nằm trên biên giới giữa Peru và Bolivia, mỗi nước giữ một phần. Các đảo nổi của người Uros mà khách hay ghé thăm phần lớn nằm ở phía Peru, gần thành phố Puno.
Có bao nhiêu hòn đảo nổi trên hồ?
Có vài chục hòn đảo nổi lớn nhỏ, số lượng thay đổi theo thời gian vì đảo có thể được dựng mới, gộp lại hay bỏ đi. Mỗi đảo thường là nơi ở của vài gia đình.
Cây sậy totora có ở Việt Nam không?
Totora là loài sậy của vùng Nam Mỹ, không mọc tự nhiên ở Việt Nam. Ở nước mình có những loài lau, sậy, cói, lác dùng để đan chiếu, làm mái và làm đồ thủ công theo cách tương tự.
Vì sao gọi Titicaca là hồ cao nhất có tàu thuyền đi lại?
Có những hồ nằm cao hơn, nhưng thường nhỏ hoặc không có thuyền lớn qua lại. Titicaca vừa nằm rất cao, vừa đủ lớn để có tàu thuyền chở khách và hàng hoá thường xuyên, nên được gọi như vậy.
