Sao la là một loài thú móng guốc lớn, chỉ sống trong rừng núi dãy Trường Sơn giữa Việt Nam và Lào, và chỉ được giới khoa học biết đến từ năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, khi một bộ sừng lạ được tìm thấy ở Vũ Quang, Hà Tĩnh. Đến nay chưa một nhà sinh học nào được tận mắt thấy sao la sống ngoài tự nhiên, và đây là một trong những loài thú hiếm nhất hành tinh.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở cuối thế kỷ hai mươi, khi tưởng như mọi loài thú lớn trên Trái Đất đều đã có tên trong sách, thì rừng Việt Nam lại cho thế giới một bất ngờ. Hôm nay mình kể câu chuyện về con vật bí ẩn ấy, niềm tự hào và cũng là nỗi lo của rừng Trường Sơn.
Bộ sừng lạ trong nhà người thợ săn
Tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, một đoàn khảo sát gồm các nhà khoa học Việt Nam và một tổ chức bảo tồn quốc tế vào vùng rừng Vũ Quang, Hà Tĩnh để điều tra động vật.
Trong nhà một người thợ săn địa phương, họ thấy một bộ sọ có đôi sừng dài, thẳng, hơi cong ra sau, không giống loài nào họ từng biết. Người dân trong vùng đã biết con vật này từ lâu và gọi nó là sao la.
Cái tên được giải thích là vì đôi sừng thẳng, dài, trông như hai chiếc cọc của khung dệt mà người dân địa phương gọi là sao la. Sau khi nghiên cứu những bộ sừng, da và xương thu thập được, các nhà khoa học xác nhận đây là một loài mới hoàn toàn, thậm chí là một chi mới.
Phát hiện một loài thú lớn mới ở cuối thế kỷ hai mươi là chuyện cực kỳ hiếm. Sao la nhanh chóng được coi là một trong những phát hiện động vật đáng chú ý nhất của thế kỷ, và tên khoa học của nó gắn với vùng Nghệ An, Hà Tĩnh.
Vì sao sao la được gọi là kỳ lân châu Á?
Sao la có thân hình giống một con linh dương nhỏ, lông nâu sẫm, trên mặt có những vệt trắng nổi bật. Cả con đực và con cái đều có đôi sừng dài, thẳng, gần như song song.
Vì quá hiếm, quá bí ẩn và có đôi sừng đặc biệt, người ta gọi sao la là kỳ lân châu Á. Dĩ nhiên nó không có một sừng như kỳ lân trong truyện, cái tên chỉ để nói lên sự hiếm có như một sinh vật trong truyền thuyết.
Sao la có những tuyến tiết mùi lớn ở hai bên mặt, có thể dùng để đánh dấu lãnh thổ. Người dân địa phương kể sao la hiền lành, sống ở rừng núi cao gần khe suối, ăn lá cây ven suối.
Về mặt họ hàng, sao la gần với nhóm trâu bò hoang dã hơn là với hươu nai, dù trông bề ngoài như linh dương. Đây cũng là một trong những lý do khiến các nhà khoa học đặc biệt quan tâm.
Hình ảnh hiếm hoi qua bẫy ảnh
Trong những năm đầu sau khi phát hiện, có vài con sao la bị người dân bắt được và đưa về nuôi, nhưng đều chết sau một thời gian ngắn. Các nhà khoa học hiểu rằng sao la rất khó sống trong điều kiện nuôi nhốt.
Để tìm sao la ngoài tự nhiên, người ta dùng bẫy ảnh, tức là máy ảnh tự động đặt trong rừng, chụp khi có con vật đi qua. Một số hình ảnh đầu tiên được bẫy ảnh ghi lại ở Lào cuối những năm chín mươi.
Năm hai nghìn không trăm mười ba, bẫy ảnh đặt trong một khu bảo tồn ở miền Trung Việt Nam đã chụp được hình một con sao la sống ngoài tự nhiên. Đó là lần đầu tiên sau hơn mười năm có bằng chứng sao la còn tồn tại ở Việt Nam, và tin này làm cả giới bảo tồn vui mừng.
Từ đó đến nay, bằng chứng mới về sao la vô cùng hiếm hoi. Không ai biết chắc còn bao nhiêu con, có thể chỉ còn rất ít. Sao la được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp, mức cao nhất trước khi tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
Kẻ thù lớn nhất là những chiếc bẫy dây
Sao la không phải mục tiêu chính của thợ săn. Mối đe doạ lớn nhất của nó là những chiếc bẫy dây cáp, bẫy thòng lọng được giăng hàng loạt trong rừng để bắt các loài thú khác.
Những chiếc bẫy ấy không chọn con mồi. Bất kỳ con vật nào bước vào cũng có thể bị siết chân, trong đó có sao la. Ở nhiều khu rừng Trường Sơn, lực lượng bảo vệ rừng mỗi năm tháo gỡ được hàng chục nghìn chiếc bẫy.
Các đội tuần rừng, nhiều người là người dân địa phương, đi bộ nhiều ngày trong rừng sâu để tìm và phá bẫy. Đó là công việc vất vả, lặng lẽ nhưng là cách thiết thực nhất để bảo vệ những loài hiếm như sao la.
Các nhà khoa học cũng đang tìm cách xác định nơi sao la còn sống bằng những phương pháp mới, như tìm dấu vết di truyền trong nước suối hay trong máu những con vắt hút máu thú rừng. Mục tiêu là tìm được sao la để bảo vệ, và nếu có thể, nhân giống trong điều kiện được chăm sóc đặc biệt.
Trường Sơn còn những bí mật nào?
Sao la không phải phát hiện duy nhất. Trong thập niên chín mươi, dãy Trường Sơn còn cho các nhà khoa học thêm những loài thú mới như mang lớn và mang Trường Sơn, đều là những loài hươu nhỏ sống trong rừng rậm.
Rừng Trường Sơn có địa hình hiểm trở, khí hậu ẩm, có những vùng rừng ít bị con người tác động, nên giữ được nhiều loài đặc hữu, nghĩa là chỉ sống ở đây mà không nơi nào khác có.
Mỗi năm, các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế vẫn công bố những loài ếch, thằn lằn, cây cỏ mới ở khu vực này. Có những bí mật vẫn còn nằm trong rừng, chờ được khám phá, nếu rừng còn được giữ.
Câu chuyện sao la nhắc mình rằng thiên nhiên Việt Nam rất đặc biệt, và những gì quý nhất có thể biến mất trước khi mình kịp hiểu về nó. Cả nhà có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ: không mua, không ăn thịt thú rừng, và kể câu chuyện sao la cho nhiều người cùng biết.
Câu hỏi thường gặp
Sao la sống ở đâu?
Sao la chỉ sống ở vùng rừng núi dãy Trường Sơn dọc biên giới Việt Nam và Lào. Ở Việt Nam, sao la từng được ghi nhận ở các vùng rừng miền Trung từ Nghệ An, Hà Tĩnh trở vào.
Sao la to cỡ nào?
Sao la cao chừng ngang hông người lớn, nặng khoảng gần một tạ, có đôi sừng dài khoảng nửa mét. Kích thước của chúng tương đương một con dê lớn hoặc linh dương nhỏ.
Vì sao sao la khó nuôi?
Những con từng bị bắt về nuôi đều chết sau thời gian ngắn, có thể vì căng thẳng, vì thức ăn không phù hợp hoặc bệnh tật. Các nhà khoa học vẫn chưa hiểu đủ về nhu cầu sống của loài này.
Ngoài sao la, Việt Nam có loài thú nào cực kỳ nguy cấp?
Việt Nam có nhiều loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp như voọc mũi hếch, voọc Cát Bà, voọc chà vá chân xám. Tê giác một sừng ở Việt Nam thì đã được xác nhận tuyệt chủng năm hai nghìn không trăm mười một.
Người dân có thể làm gì để bảo vệ sao la?
Không mua, không ăn thịt thú rừng là cách đơn giản nhất để giảm nạn đặt bẫy. Nếu thấy bẫy hay hoạt động săn bắt trái phép, có thể báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương.
