Một số loài động vật dường như có cách gọi riêng từng cá thể, gần giống như tên. Cá heo mũi chai mỗi con có một tiếng huýt đặc trưng, bạn bè bắt chước tiếng ấy để gọi nó, còn một nghiên cứu công bố gần đây cho thấy voi châu Phi có thể gọi nhau bằng những tiếng rền trầm dành riêng cho từng con.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở nhà, con chó hay con mèo có thể biết tên mình khi được gọi. Nhưng đó là cái tên do người đặt. Hôm nay mình hỏi một câu khác: trong thế giới tự nhiên, có con vật nào tự đặt tên và gọi tên nhau không?
Tiếng huýt chữ ký của cá heo
Cá heo mũi chai, loài cá heo mõm ngắn hay xuất hiện trong phim ảnh, giao tiếp bằng rất nhiều âm thanh: tiếng lách cách để định vị bằng tiếng vang, tiếng kêu khi đùa, và những tiếng huýt cao vút.
Từ nhiều thập kỷ trước, các nhà khoa học nhận thấy mỗi con cá heo có một tiếng huýt riêng, với đường lên xuống giai điệu khác hẳn các con khác. Họ gọi đó là tiếng huýt chữ ký. Cá heo con bắt đầu tạo ra tiếng huýt riêng trong vài tháng đầu đời và giữ nó gần như suốt cuộc đời.
Tiếng huýt chữ ký thường được phát ra khi cá heo bị tách khỏi đàn, như để nói mình ở đây. Và điều đáng chú ý hơn: đôi khi cá heo bắt chước tiếng huýt chữ ký của một con khác, giống như gọi tên bạn.
Trong một thí nghiệm, các nhà khoa học phát qua loa dưới nước tiếng huýt chữ ký của một con cá heo trong đàn. Chính con cá heo đó thường quay đầu, đáp lại, còn khi phát tiếng của những con lạ, phản ứng yếu hơn nhiều. Như khi bạn đang đi giữa chợ mà có ai gọi đúng tên mình.
Cá heo nhớ tiếng bạn cũ sau hai mươi năm
Có một nghiên cứu thú vị về trí nhớ của cá heo. Các nhà khoa học tìm những con cá heo từng sống chung một thời gian rồi bị tách ra sống ở những nơi khác nhau, có cặp đã xa nhau rất nhiều năm.
Họ phát tiếng huýt chữ ký của những người bạn cũ ấy. Cá heo phản ứng rõ rệt hơn với tiếng của bạn cũ so với tiếng của những con lạ, kể cả khi đã xa nhau hơn hai mươi năm.
Nếu đúng như vậy, đó là trí nhớ xã hội dài nhất từng ghi nhận ở động vật ngoài con người. Bạn có nhớ tiếng gọi của một người bạn chơi chung từ hai mươi năm trước không?
Các nhà khoa học vẫn cẩn thận khi dùng chữ tên. Tiếng huýt chữ ký giống tên ở chỗ dùng để chỉ một cá thể cụ thể, nhưng cá heo có dùng nó để nói về một con vắng mặt như mình nói về người khác hay không, thì vẫn chưa rõ.
Voi gọi nhau bằng tiếng rền trầm
Voi châu Phi trò chuyện bằng rất nhiều âm thanh, trong đó có những tiếng rền rất trầm, nhiều tiếng trầm tới mức tai người không nghe được, truyền đi xa qua mặt đất và không khí.
Một nhóm nhà khoa học đã ghi âm hàng trăm tiếng rền của voi ở hai khu vực tại Kenya trong nhiều năm, ghi lại con nào kêu, kêu với con nào. Họ dùng máy tính phân tích và thấy rằng tiếng rền gửi tới các con khác nhau có những đặc điểm khác nhau, máy có thể đoán được tiếng ấy đang nhắm tới con nào với độ chính xác cao hơn may rủi.
Rồi họ phát lại cho voi nghe. Khi nghe tiếng rền vốn được gọi tới chính mình, con voi phản ứng mạnh hơn, đáp lại hoặc đi về phía loa, so với khi nghe tiếng gọi tới con khác.
Điều đặc biệt là voi không có vẻ bắt chước tiếng của con được gọi như cá heo. Tên của voi, nếu đúng là tên, giống tên của người hơn: một âm thanh được quy ước, không bắt chước ai. Nghiên cứu này công bố năm hai nghìn không trăm hai mươi tư và vẫn cần thêm nhiều kiểm chứng.
Còn những loài nào đang được nghiên cứu?
Cá heo và voi không đơn độc. Ở một số loài vẹt nhỏ ở Nam Mỹ, các nhà khoa học thấy chim bố mẹ dạy chim non một tiếng kêu riêng, và chim non dùng tiếng ấy như tiếng gọi đặc trưng của mình.
Ở một loài khỉ nhỏ sống trên cây ở Nam Mỹ, có nghiên cứu cho thấy chúng dùng những tiếng kêu khác nhau khi gọi những con khác nhau trong nhóm. Ở cá voi và dơi, những âm thanh đặc trưng cá thể cũng đang được tìm hiểu.
Điểm chung là những loài này đều sống thành nhóm gắn bó, có quan hệ phức tạp, và hay phải liên lạc với nhau khi không nhìn thấy nhau. Trong hoàn cảnh ấy, có cách gọi riêng từng thành viên là rất hữu ích.
Vì công cụ ghi âm và phân tích bằng máy tính ngày càng mạnh, các nhà khoa học hy vọng sẽ hiểu được nhiều hơn những gì động vật nói với nhau. Có thể còn nhiều loài biết gọi tên mà mình chưa phát hiện ra.
Nghe động vật trò chuyện ở quanh mình
Bạn không cần ra biển hay sang châu Phi mới tìm hiểu được tiếng nói của động vật. Ngay ở quanh nhà có những người bạn rất giỏi giao tiếp: đàn gà, đôi chim sẻ, bầy chó trong xóm.
Thử để ý tiếng gà mẹ gọi con khi tìm thấy mồi, khác với tiếng gà kêu khi thấy diều hâu. Gà có những tiếng báo động khác nhau cho kẻ thù từ trên trời và kẻ thù dưới đất, đó là điều các nhà khoa học đã nghiên cứu.
Cả nhà có thể chơi trò nhà nghiên cứu nhỏ: chọn một con vật quen, ghi lại mỗi khi nó phát ra một tiếng kêu thì chuyện gì đang xảy ra. Sau một tuần, xem có tiếng nào luôn đi kèm một tình huống nhất định không.
Biết đâu bạn sẽ phát hiện ra con mèo nhà mình có một tiếng kêu chỉ dành riêng để gọi đúng một người trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cá heo có ngôn ngữ như người không?
Cá heo có hệ thống giao tiếp phong phú, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy chúng có ngôn ngữ với ngữ pháp như con người. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu xem những âm thanh của chúng mang được bao nhiêu thông tin.
Chó mèo có biết tên của mình không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy chó và mèo phân biệt được tên của mình với những từ khác, nhất là khi tên gắn với việc được chú ý hay cho ăn. Nhưng đó là tên do người đặt, khác với việc động vật tự gọi nhau.
Tiếng của voi truyền xa bao nhiêu?
Những tiếng rền tần số rất thấp của voi có thể truyền đi xa vài cây số, có khi hơn trong điều kiện thuận lợi. Voi còn có thể cảm nhận rung động qua mặt đất bằng bàn chân.
Vì sao cá heo cần tên riêng?
Cá heo sống trong nhóm thay đổi liên tục, các thành viên tách ra rồi gặp lại, lại thường ở trong nước đục khó nhìn thấy nhau. Một tiếng gọi riêng giúp chúng tìm lại nhau và giữ quan hệ.
Ở Việt Nam có cá heo không?
Có, vùng biển Việt Nam có ghi nhận nhiều loài cá heo, đôi khi xuất hiện thành đàn ở ngoài khơi miền Trung và quanh các đảo. Ngư dân nhiều nơi coi cá heo là con vật hiền lành, không đánh bắt.
