Kiến cắt lá ở rừng châu Mỹ không ăn những mảnh lá chúng tha về. Chúng dùng lá làm phân bón để nuôi một khu vườn nấm dưới lòng đất, rồi ăn chính loài nấm ấy. Họ hàng nhà kiến trồng nấm đã làm nông theo cách này từ hàng chục triệu năm, lâu trước khi tổ tiên loài người biết gieo hạt.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Người Việt mình tự hào về nghề trồng lúa nước hàng nghìn năm. Hôm nay mình đến thăm một trang trại còn lâu đời hơn thế nhiều, do những người nông dân bé xíu điều hành, có kỹ sư, có lính gác, có cả đội vệ sinh môi trường.
Những đoàn quân tha lá trong rừng
Nếu đi trong rừng nhiệt đới ở Trung Mỹ hay Nam Mỹ, bạn có thể bắt gặp một dòng lá xanh như đang tự bò trên mặt đất. Nhìn kỹ mới thấy mỗi mảnh lá được một con kiến giương cao trên đầu, nối nhau thành một hàng dài như con đường.
Những con kiến thợ trèo lên cây, dùng hàm sắc cắt lá thành những mảnh hình bán nguyệt, rồi tha về tổ, có khi đi xa hàng trăm mét. Mảnh lá có thể nặng gấp nhiều lần cơ thể con kiến.
Một tổ kiến cắt lá lớn có thể có tới hàng triệu con, tổ đào sâu dưới đất với hàng trăm, hàng nghìn khoang. Một đàn lớn có thể làm trụi lá cả một cây trong một đêm, nên ở một số nơi người làm vườn coi chúng là kẻ phá hoại.
Câu hỏi đặt ra là: tha nhiều lá như vậy để làm gì, khi chính con kiến không tiêu hoá được lá cây?
Vườn nấm dưới lòng đất
Câu trả lời nằm sâu dưới tổ. Trong những khoang lớn có những khối xốp màu xám trắng, trông như miếng bọt biển. Đó là vườn nấm.
Kiến mang lá về, những con kiến nhỏ hơn cắt lá ra thành mẩu vụn hơn, nhai thành một thứ bột nhão, rồi đắp vào vườn và cấy những sợi nấm lên trên. Nấm ăn lá, lớn lên, và tạo ra những đầu nhỏ giàu dinh dưỡng ở đầu sợi.
Kiến ăn những đầu nhỏ ấy và mớm cho ấu trùng. Loài nấm trong vườn đã sống chung với kiến lâu tới mức không còn sống được ngoài tự nhiên nếu thiếu kiến chăm sóc, cũng như kiến không sống được nếu thiếu nấm.
Đó chính là nông nghiệp đúng nghĩa: chọn một loài cây trồng, chuẩn bị đất, bón phân, chăm sóc và thu hoạch. Họ hàng nhà kiến trồng nấm đã làm việc này từ hàng chục triệu năm trước, trong khi loài người mới làm nông khoảng hơn mười nghìn năm.
Một trang trại chia việc rạch ròi
Trong tổ kiến cắt lá, công việc được chia theo kích cỡ cơ thể. Những con kiến lớn nhất có cái đầu to, hàm khoẻ, làm lính canh bảo vệ tổ. Những con cỡ vừa đi cắt lá và tha lá.
Những con nhỏ nhất ở lại trong tổ chăm sóc vườn nấm, nhổ cỏ dại, chăm ấu trùng. Có một cảnh rất đáng yêu: những con kiến tí hon ngồi trên mảnh lá đang được tha về, đi nhờ một đoạn đường. Chúng không lười đâu, chúng đang làm lính gác.
Có một loài ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào đầu kiến thợ đang bận tha lá. Kiến tí hon ngồi trên lá sẵn sàng xua đuổi chúng, bảo vệ người anh em đang mang vác.
Rác thải trong tổ cũng được xử lý rất cẩn thận. Có những khoang riêng làm bãi rác, có những con kiến chuyên đổ rác, và chúng thường ở yên trong khu rác, không đi lại lung tung vào vườn nấm để tránh mang mầm bệnh. Một trang trại vệ sinh mẫu mực.
Kiến cũng biết dùng thuốc trừ sâu
Vườn nấm nào cũng có sâu bệnh. Trong vườn của kiến cắt lá có một loại nấm dại chuyên tấn công nấm trồng, có thể tàn phá cả khu vườn nếu không kiểm soát.
Kiến đối phó bằng nhiều cách. Chúng nhổ bỏ những mẩu nấm bị nhiễm bệnh. Và đáng kinh ngạc hơn, nhiều loài kiến trồng nấm mang trên cơ thể những đám vi khuẩn đặc biệt, thường ở những vùng phủ lớp bột trắng trên ngực.
Những vi khuẩn này tiết ra các chất giống như thuốc kháng sinh, kìm hãm loại nấm dại. Nói cách khác, kiến nuôi một loài vi khuẩn để làm thuốc bảo vệ cây trồng của mình.
Các nhà khoa học đang tìm hiểu những chất do vi khuẩn của kiến tạo ra, với hy vọng tìm được loại thuốc kháng sinh mới cho con người. Một trang trại nhỏ trong rừng có khi lại giữ câu trả lời cho những vấn đề lớn của y học.
Nấm mối ở Việt Nam cũng là chuyện tương tự
Bạn có biết ở Việt Nam mình cũng có một chuyện nông nghiệp tương tự, và nhiều người còn được ăn sản phẩm của nó? Đó là nấm mối.
Một số loài mối ở vùng nhiệt đới, trong đó có các loài sống ở Việt Nam, cũng nuôi nấm trong tổ. Chúng mang cỏ khô, lá mục, gỗ về, ăn rồi thải ra thành những khối xốp làm nền cho vườn nấm. Nấm phân giải chất xơ khó tiêu, mối ăn nấm và nền đã được nấm làm mềm.
Đầu mùa mưa, từ những vườn nấm dưới tổ mối, những cây nấm mọc xuyên lên khỏi mặt đất. Đó là nấm mối, thứ nấm ngon nổi tiếng ở nhiều vùng quê mình, người dân đi nhặt vào những sáng sau cơn mưa.
Lưu ý quan trọng: chỉ hái và ăn nấm khi chắc chắn biết đúng loài, vì có những loại nấm độc trông khá giống. Còn nếu một sáng thấy nấm mối mọc ven vườn, bạn sẽ biết bên dưới là cả một trang trại côn trùng đã chăm vườn nấm suốt nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Kiến cắt lá có ở Việt Nam không?
Không, kiến cắt lá chỉ sống ở châu Mỹ, từ miền nam nước Mỹ xuống Nam Mỹ. Ở Việt Nam có những loài côn trùng nuôi nấm khác như một số loài mối.
Kiến chúa mang giống nấm đi lập tổ mới thế nào?
Trước khi bay đi giao phối và lập tổ mới, kiến chúa non ngậm một mẩu nấm từ vườn cũ trong một cái túi nhỏ trong miệng. Đến chỗ mới, nó đào tổ và nhả mẩu nấm ra để bắt đầu khu vườn đầu tiên.
Kiến cắt lá có cắn người không?
Kiến lính của chúng có hàm rất khoẻ, cắn có thể làm chảy máu và khá đau, nhưng chúng không có nọc độc mạnh. Tốt nhất là đứng ngắm từ xa, không chặn đường đi của đàn kiến.
Ngoài kiến và mối, còn loài nào trồng nấm không?
Có, một số loài bọ cánh cứng sống trong gỗ cũng nuôi nấm trong đường hầm để làm thức ăn cho ấu trùng. Nghề trồng nấm đã xuất hiện riêng rẽ ở vài nhóm côn trùng khác nhau.
Vì sao nấm mối chỉ mọc vào đầu mùa mưa?
Nấm mối cần độ ẩm và nhiệt độ phù hợp để ra quả thể, tức là cây nấm mọc lên khỏi mặt đất. Những cơn mưa đầu mùa làm đất ẩm và ấm, kích thích nấm trong tổ mối mọc lên.
