Chim choắt mỏ thẳng đuôi vằn có thể bay liền một mạch từ Alaska xuống New Zealand qua Thái Bình Dương, không ăn, không uống, không đậu nghỉ, hơn mười nghìn cây số trong khoảng mười ngày. Bí quyết của chúng là tích mỡ tới mức gần gấp đôi cân nặng, thu nhỏ bộ máy tiêu hoá, và chọn đúng ngày có gió xuôi để cất cánh.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở vùng bãi bồi cửa sông nước mình, mùa đông hay có những đàn chim lội mỏ dài lom khom mổ bùn. Chúng trông bình thường lắm, nhưng một số loài trong họ hàng nhà chim lội ấy là những vận động viên đường dài vĩ đại nhất hành tinh.
Một chuyến bay không có trạm dừng
Mỗi mùa hè, chim choắt mỏ thẳng đuôi vằn làm tổ ở vùng lãnh nguyên Alaska, nơi mùa hè ngắn ngủi có rất nhiều côn trùng. Khi mùa thu tới, chúng bay xuống phương nam để trú đông ở New Zealand và miền đông nước Úc.
Điều kỳ lạ là chúng không bay men theo bờ biển, nghỉ chân dọc đường như nhiều loài chim khác. Chúng bay thẳng qua giữa Thái Bình Dương, một vùng biển mênh mông gần như không có chỗ nào để đậu, và loài chim này cũng không thể đậu trên mặt nước để nghỉ.
Các nhà khoa học gắn thiết bị định vị vệ tinh nhỏ lên một số con để theo dõi. Năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, một con chim non chỉ mới vài tháng tuổi bay hơn mười ba nghìn cây số trong khoảng mười một ngày, liền một mạch tới đảo Tasmania của Úc.
Thử hình dung: một con chim nặng chừng nửa cân, vỗ cánh liên tục ngày đêm, hơn mười ngày không ngừng. Đó là chuyến bay không nghỉ dài nhất từng được ghi nhận ở loài chim.
Chuẩn bị cho chuyến đi: tích mỡ và thu nhỏ bụng
Trước chuyến bay, chim choắt ăn rất nhiều ở các bãi bùn ven biển Alaska, chủ yếu là giun, nghêu sò nhỏ. Chúng tích mỡ nhanh tới mức cân nặng tăng gần gấp đôi, mỡ chiếm tới một nửa cơ thể.
Mỡ là nhiên liệu lý tưởng vì gọn nhẹ mà chứa nhiều năng lượng nhất. Một gam mỡ chứa năng lượng gấp đôi một gam đường hay đạm.
Đồng thời, cơ thể chúng làm một việc đáng kinh ngạc: thu nhỏ dạ dày, ruột, gan, những cơ quan không cần dùng trong lúc bay vì sẽ không ăn gì. Trong khi đó tim và cơ ngực, bộ phận đập cánh, lại lớn hơn. Chiếc máy bay sống tự tháo bớt những phần không cần để chở thêm nhiên liệu.
Khi tới nơi, chim gầy rộc đi, mất phần lớn cân nặng. Chúng phải ăn bù nhiều tuần để hồi sức, cơ quan tiêu hoá to trở lại, chuẩn bị cho chuyến về phương bắc vào mùa xuân năm sau.
Chọn ngày cất cánh và tìm đường giữa biển
Một chuyến bay dài như vậy không thể khởi hành bừa. Các nhà khoa học thấy chim choắt thường cất cánh khi có những hệ thống gió xuôi về phương nam, giúp chúng tiết kiệm sức. Chúng như những thuỷ thủ đọc được thời tiết.
Còn tìm đường thì sao? Giữa đại dương không có cây, không có núi làm mốc. Các nhà khoa học tin rằng chim di cư dùng nhiều cách cùng lúc: hướng của Mặt Trời ban ngày, vị trí các vì sao ban đêm, và cảm nhận từ trường Trái Đất.
Khả năng cảm nhận từ trường ở chim vẫn còn là một đề tài nghiên cứu sôi nổi. Một giả thuyết cho rằng trong mắt chim có những phân tử đặc biệt phản ứng với từ trường, có thể giúp chim thấy được hướng như một lớp bản đồ phủ lên tầm nhìn. Điều này chưa được chứng minh hoàn toàn.
Còn chuyện chim ngủ thế nào khi bay liên tục hơn mười ngày thì cũng chưa có câu trả lời chắc chắn. Ở một số loài chim biển, người ta thấy chúng có thể ngủ từng chút một nửa não trong khi bay. Chim choắt có làm vậy không, các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu.
Những kỷ lục gia khác trên bầu trời
Chim choắt giữ kỷ lục chuyến bay không nghỉ, nhưng nếu tính tổng quãng đường di cư mỗi năm thì nhạn biển Bắc Cực mới là nhà vô địch. Loài chim nhỏ này làm tổ ở vùng Bắc Cực rồi bay xuống tận vùng biển quanh Nam Cực, mỗi năm đi về hàng chục nghìn cây số.
Nhờ bay theo mùa hè của cả hai bán cầu, nhạn biển Bắc Cực có lẽ là loài được thấy nhiều ánh sáng ban ngày nhất trên Trái Đất. Cả đời nó có thể bay quãng đường tương đương vài lần đi Mặt Trăng và về.
Còn có những loài chim nhỏ bé như chim ruồi họng đỏ ở châu Mỹ, nặng chỉ vài gam mà bay băng qua vịnh Mexico một mạch mấy trăm cây số. Mỗi loài một kỷ lục, mỗi loài một bí quyết.
Điều chung của họ là đều phụ thuộc vào những trạm dừng an toàn để ăn và nghỉ giữa các chặng, hoặc trước và sau chặng dài. Mất những trạm ấy là mất cả chuyến đi.
Bãi bồi ven biển Việt Nam trên đường bay của chim
Có một con đường bay của chim di cư mang tên đường bay Đông Á – Úc châu, nối vùng làm tổ ở Siberia, Alaska với vùng trú đông ở Đông Nam Á và nước Úc. Việt Nam nằm trên con đường ấy.
Mỗi mùa đông, các bãi bồi cửa sông, rừng ngập mặn ven biển nước mình đón rất nhiều loài chim lội ghé lại kiếm ăn, nghỉ ngơi. Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa sông Hồng là một điểm nổi tiếng, được công nhận là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.
Nhiều bãi bồi dọc đường bay đang bị thu hẹp vì lấn biển, nuôi trồng, xây dựng, và số lượng của nhiều loài chim lội đang giảm. Với những con chim bay hàng nghìn cây số, mất một trạm dừng có thể là mất cơ hội sống sót.
Lần tới về vùng biển mùa đông, cả nhà thử mang theo ống nhòm ra một bãi bồi lúc nước ròng. Hãy ngắm từ xa, đừng đuổi chim, vì mỗi lần chim bị giật mình bay lên là chúng mất bớt năng lượng quý giá cho chuyến đi dài phía trước.
Câu hỏi thường gặp
Chim choắt có uống nước trong lúc bay không?
Không, trong suốt chuyến bay qua biển chúng không ăn uống gì. Một phần nước cơ thể cần được tạo ra khi đốt mỡ làm năng lượng, giúp chúng không bị mất nước quá nhiều.
Vì sao chim di cư lại bay xa như vậy?
Chim di cư để tận dụng nơi có nhiều thức ăn theo mùa: mùa hè vùng cực có rất nhiều côn trùng để nuôi con, mùa đông thì bay về nơi ấm áp còn thức ăn. Quãng đường xa đổi lại nguồn thức ăn dồi dào ở cả hai đầu.
Làm sao các nhà khoa học biết chim bay bao xa?
Họ gắn lên lưng chim những thiết bị định vị vệ tinh rất nhẹ, gửi vị trí về theo thời gian. Ngày xưa người ta chỉ đeo vòng chân có số hiệu và chờ ai đó bắt gặp ở nơi khác.
Ở Việt Nam có thể ngắm chim di cư ở đâu?
Các vùng đất ngập nước ven biển và cửa sông như Xuân Thủy, các bãi bồi ven biển Bắc Bộ và đồng bằng sông Cửu Long là nơi tốt để ngắm chim lội mùa đông. Nên đi cùng người am hiểu và giữ khoảng cách với chim.
Chim di cư có bị lạc đường không?
Có, đôi khi bão lớn hay gió mạnh đẩy chim lệch xa khỏi đường bay, và người ta bắt gặp những loài rất hiếm ở nơi chúng thường không tới. Chim non bay lần đầu dễ bị lạc hơn chim trưởng thành.
