Machu Picchu là khu thành bằng đá của người Inca, xây vào khoảng giữa thế kỷ mười lăm trên một sống núi cao hơn hai nghìn bốn trăm mét ở Peru. Nó đứng vững hơn năm trăm năm ở vùng hay có động đất nhờ những bức tường đá ghép khít không cần vữa, cửa ra vào hình thang, tường hơi nghiêng vào trong, và một hệ móng, thoát nước đồ sộ nằm khuất dưới mặt đất.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Người Việt mình có ruộng bậc thang Mù Cang Chải nổi tiếng, những thửa ruộng uốn lượn trên sườn núi. Hôm nay mình bay sang bên kia Thái Bình Dương, tới một nơi cũng có ruộng bậc thang, nhưng phía trên là cả một thành phố đá treo giữa mây.
Thành phố của một vị vua trên sống núi
Machu Picchu nằm trên một sống núi giữa hai đỉnh núi, phía dưới là hẻm sâu có dòng sông Urubamba uốn quanh. Nơi đây không quá xa thành phố Cusco, từng là thủ đô của đế quốc Inca.
Các nhà nghiên cứu cho rằng khu thành được xây vào khoảng giữa thế kỷ mười lăm cho vua Pachacuti, vị vua đã mở rộng đế quốc Inca thành một trong những đế quốc lớn nhất châu Mỹ. Nó có thể là nơi nghỉ dưỡng của hoàng gia, đồng thời là nơi thờ cúng và quan sát thiên văn.
Khu thành có đền thờ, cung điện, nhà ở, kho chứa, quảng trường, suối nước đá, và những ruộng bậc thang trải xuống sườn núi. Chỉ vài trăm người sống ở đây thường xuyên.
Chưa đầy một trăm năm sau, khi người Tây Ban Nha tới chinh phục đế quốc Inca, Machu Picchu bị bỏ hoang. Điều đặc biệt là người Tây Ban Nha dường như không bao giờ tìm thấy nơi này, nên nó tránh được sự phá huỷ mà nhiều đền đài Inca khác phải chịu.
Thế giới biết đến Machu Picchu như thế nào?
Người dân trong vùng chưa bao giờ quên Machu Picchu. Một số gia đình nông dân vẫn canh tác trên những ruộng bậc thang cũ. Nhưng với thế giới bên ngoài, nó gần như vô danh.
Năm một nghìn chín trăm mười một, một nhà thám hiểm và giảng viên người Mỹ tên Hiram Bingham đi tìm những thành phố Inca cuối cùng. Một người nông dân địa phương dẫn ông leo lên sống núi, nơi một cậu bé con của những gia đình sống trên đó chỉ đường tới những bức tường đá phủ đầy cây cỏ.
Bingham chụp ảnh, viết bài, và Machu Picchu trở nên nổi tiếng khắp thế giới. Người ta hay gọi ông là người phát hiện ra Machu Picchu, nhưng đúng hơn, ông là người đưa nó tới với thế giới. Những người dân địa phương đã biết đến nó từ trước.
Bingham còn mang về Mỹ rất nhiều hiện vật để nghiên cứu. Sau này, một phần lớn đã được trao trả cho Peru sau nhiều năm thương lượng. Câu chuyện ấy cũng là một phần lịch sử của nghề khảo cổ.
Tường đá ghép khít không lọt lưỡi dao
Điều làm du khách sững sờ nhất là những bức tường đá ở các công trình quan trọng. Từng khối đá được đẽo gọt và ghép với nhau khít tới mức không nhét lọt một lưỡi dao mỏng, dù không dùng chút vữa nào.
Đá ở đây là đá granit cứng, lấy ngay từ mỏ đá trên núi. Người Inca không có công cụ sắt, không dùng bánh xe để chở hàng. Họ dùng búa đá cứng hơn để ghè, mài từng chút, đặt thử rồi lại mài cho tới khi khít.
Có những khối đá có nhiều mặt, có khối mười mấy góc, mỗi góc khớp hoàn hảo với khối bên cạnh như một trò ghép hình khổng lồ. Những công trình bình thường hơn thì dùng đá thô xếp với đất sét.
Đó là công sức khổng lồ của những người thợ đá. Đế quốc Inca có chế độ lao động luân phiên, người dân các vùng lần lượt đi làm cho nhà nước một thời gian, và những công trình như Machu Picchu là thành quả của hệ thống ấy.
Bí quyết đứng vững trước động đất
Peru nằm trên vùng hay có động đất. Nhiều công trình do người Tây Ban Nha xây sau này đã sụp đổ trong các trận động đất, trong khi những bức tường đá Inca bên dưới vẫn còn nguyên.
Bí quyết đầu tiên là không dùng vữa. Khi đất rung, các khối đá ghép khít có thể xê dịch nhẹ, nhảy lên một chút, rồi rơi về đúng chỗ cũ, thay vì nứt gãy như tường gắn cứng. Người ta hay ví là đá nhảy múa rồi về chỗ.
Bí quyết thứ hai là hình dáng. Cửa ra vào và cửa sổ của người Inca có hình thang, hẹp trên rộng dưới, vững hơn hình chữ nhật. Tường hơi nghiêng vào trong, các góc nhà được gia cố bằng những khối đá lớn khớp nhau.
Bí quyết thứ ba nằm dưới đất. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phần lớn công sức xây Machu Picchu nằm khuất dưới mặt đất: móng nhà, lớp đá dăm, cát thoát nước. Ở vùng núi mưa nhiều, nước là kẻ thù lớn nhất của công trình. Hệ thoát nước giúp sống núi không bị sạt, tường không bị đẩy đổ.
Ruộng bậc thang và giữ gìn hôm nay
Ruộng bậc thang ở Machu Picchu không chỉ để trồng trọt. Chúng giữ đất sườn núi không bị trôi, giảm sạt lở, và mỗi bậc có lớp đá, sỏi, cát, đất xếp tầng để nước mưa thấm và thoát đều. Người Inca trồng ngô, khoai tây và nhiều loại cây khác trên đó.
Nhìn ruộng bậc thang Inca, nhiều người Việt sẽ nhớ tới ruộng bậc thang của đồng bào vùng cao phía bắc. Ở hai đầu Trái Đất, những cộng đồng sống trên núi đều nghĩ ra cách làm ruộng thành bậc để giữ đất giữ nước.
Machu Picchu được công nhận là di sản thế giới và là một trong những điểm đến nổi tiếng nhất Nam Mỹ. Để bảo vệ di tích, số khách mỗi ngày được giới hạn, khách phải đi theo các tuyến quy định.
Ở độ cao này, người mới đến có thể mệt và khó thở. Cả nhà nếu có dịp đi nên dành vài ngày làm quen độ cao ở vùng xung quanh, uống đủ nước và đi chậm rãi. Đứng trên sống núi lúc sáng sớm khi mây tan dần, bạn sẽ hiểu vì sao người Inca chọn nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Machu Picchu nghĩa là gì?
Trong tiếng Quechua, ngôn ngữ của người Inca, Machu Picchu thường được dịch là núi già hay đỉnh núi già. Tên gọi xưa thật sự của khu thành thời Inca có thể khác, các nhà sử học vẫn đang tìm hiểu.
Người Inca có chữ viết không?
Người Inca không có chữ viết theo kiểu thông thường. Họ dùng những bó dây thắt nút gọi là quipu để ghi số liệu, có thể cả thông tin khác, nhưng đến nay chưa giải mã được hết.
Vì sao Machu Picchu bị bỏ hoang?
Nguyên nhân chính xác chưa rõ, có thể liên quan tới sự sụp đổ của đế quốc Inca khi người Tây Ban Nha tới, cùng với dịch bệnh lan tràn. Khu thành vốn gắn với hoàng gia nên khi triều đình tan rã, nó mất đi lý do tồn tại.
Đi tới Machu Picchu bằng cách nào?
Thường khách đi tàu hoả từ vùng Cusco tới thị trấn dưới chân núi rồi đi xe buýt lên, hoặc đi bộ nhiều ngày theo đường mòn Inca với giấy phép và người dẫn. Số chỗ có hạn nên cần đặt trước.
Ruộng bậc thang Việt Nam và Inca giống nhau thế nào?
Cả hai đều biến sườn núi dốc thành những bậc phẳng để canh tác, giữ đất và điều tiết nước. Ruộng bậc thang Việt Nam chủ yếu trồng lúa nước, còn ruộng Inca trồng ngô, khoai và nhiều cây trồng cạn.
