Vạn Lý Trường Thành không thể nhìn thấy bằng mắt thường từ Mặt Trăng, và ngay cả từ quỹ đạo gần Trái Đất, nơi các trạm vũ trụ bay, cũng rất khó nhận ra vì bức tường chỉ rộng vài mét và có màu gần giống đất đá xung quanh. Câu nói đây là công trình duy nhất thấy được từ vũ trụ là một huyền thoại, còn bức tường thật có câu chuyện thú vị hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Có những điều được nhắc đi nhắc lại nhiều tới mức ai cũng tin, kể cả trong sách vở. Hôm nay mình kiểm chứng một trong những câu nói phổ biến nhất về một kỳ quan, và khám phá xem bức tường dài nhất thế giới thật ra trông như thế nào.
Vì sao không nhìn thấy từ Mặt Trăng?
Mặt Trăng cách Trái Đất khoảng ba trăm tám mươi nghìn cây số. Từ khoảng cách ấy, nhìn về Trái Đất chỉ thấy một quả cầu xanh trắng, các lục địa và đám mây. Muốn thấy một bức tường rộng vài mét từ khoảng cách đó, giống như muốn nhìn thấy một sợi tóc từ cách xa vài cây số.
Các nhà du hành từng lên Mặt Trăng đều xác nhận không thấy bất kỳ công trình nào của con người bằng mắt thường. Câu chuyện thấy Vạn Lý Trường Thành từ Mặt Trăng thật ra đã xuất hiện trên sách báo từ trước cả khi con người bay vào vũ trụ, nghĩa là không ai kiểm chứng được lúc đó.
Từ quỹ đạo thấp, khoảng vài trăm cây số trên mặt đất, các phi hành gia có thể thấy thành phố, đường cao tốc, sân bay, nhất là ban đêm khi đèn sáng. Nhưng Vạn Lý Trường Thành hẹp và cùng màu với núi đồi, nên rất khó nhận ra bằng mắt thường. Một phi hành gia người Trung Quốc cũng cho biết anh không nhìn thấy bức tường từ trên quỹ đạo.
Trong khi đó, những công trình như đường cao tốc rộng hay hồ chứa nước lớn lại dễ thấy hơn nhiều, vì rộng và tương phản màu với xung quanh. Thứ quyết định thấy hay không là độ rộng và độ tương phản, không phải chiều dài.
Không phải một bức tường, mà là nhiều bức tường
Điều nhiều người không biết là Vạn Lý Trường Thành không phải một bức tường liền xây một lần. Đó là hệ thống nhiều đoạn tường, hào, tháp canh do nhiều triều đại xây và sửa trong khoảng hơn hai nghìn năm.
Từ thời Chiến Quốc, các nước nhỏ ở Trung Hoa đã xây tường để phòng thủ. Khi Tần Thủy Hoàng thống nhất đất nước, ông cho nối và mở rộng một số đoạn tường phía bắc. Các triều đại sau tiếp tục xây thêm, sửa chữa, bỏ hoang, rồi xây mới.
Những đoạn tường bằng gạch đá kiên cố, có tháp canh, có lỗ châu mai mà khách du lịch thấy trong ảnh phần lớn do triều Minh xây, cách đây khoảng bốn đến sáu trăm năm. Những đoạn cổ hơn nhiều khi chỉ là tường đất nện, nay đã bị bào mòn chỉ còn những gò đất dài.
Một cuộc khảo sát lớn công bố năm hai nghìn không trăm mười hai cho biết nếu cộng tất cả các đoạn tường, hào và công trình liên quan qua các triều đại, tổng chiều dài lên tới hơn hai mươi nghìn cây số. Chữ vạn lý, nghĩa là mười nghìn dặm, vốn chỉ là cách nói rất dài, hoá ra chưa phóng đại chút nào.
Tháp khói báo tin và đời sống trên tường thành
Vạn Lý Trường Thành không chỉ để chặn quân địch. Nó còn là một mạng lưới thông tin. Dọc tường có rất nhiều tháp canh và đài phong hoả, mỗi đài nhìn thấy đài kế tiếp.
Khi phát hiện quân địch, lính canh đốt lửa vào ban đêm hoặc đốt khói vào ban ngày. Đài bên cạnh thấy tín hiệu lại đốt tiếp, cứ thế tin tức truyền đi rất nhanh qua hàng trăm cây số, nhanh hơn ngựa chạy nhiều lần.
Trên tường thành có những trạm gác, kho lương, nơi ở cho binh lính. Các cửa ải dọc tường còn là trạm kiểm soát người và hàng hoá qua lại, thu thuế, kiểm tra giấy tờ, giống những trạm biên phòng.
Đời sống của người lính canh trên những đoạn tường hẻo lánh rất gian khổ: mùa đông lạnh cắt da, mùa hè nắng gắt, xa nhà nhiều năm. Rất nhiều bài thơ cổ của Trung Hoa viết về nỗi nhớ nhà của người lính biên ải, một đề tài mà thơ ca Việt Nam cũng có nhiều.
Vữa trộn gạo nếp giữ tường hàng trăm năm
Một chi tiết thú vị được các nhà khoa học xác nhận: ở một số công trình thời Minh, kể cả một số đoạn tường thành, người xưa đã trộn cháo gạo nếp vào vữa vôi.
Phân tích hiện đại cho thấy chất tinh bột trong gạo nếp kết hợp với vôi tạo ra một loại vữa vừa chắc vừa dẻo, chống thấm nước tốt hơn vữa vôi thông thường. Nhờ vậy, những đoạn tường ấy đứng vững qua hàng trăm năm mưa gió và động đất.
Ở Việt Nam, cách dùng vôi trộn với mật mía, giấy bản, có nơi dùng cả nhựa cây, cũng xuất hiện trong kỹ thuật xây dựng cổ. Đó là những công thức kinh nghiệm truyền đời của thợ xây phương Đông.
Ngày nay một số nhà khoa học còn thử dùng công thức vữa gạo nếp để trùng tu di tích cổ, vì nó phù hợp với vật liệu cũ hơn xi măng hiện đại.
Một kỳ quan cần được giữ gìn
Vạn Lý Trường Thành được công nhận là di sản thế giới và đón hàng triệu lượt khách mỗi năm. Những đoạn gần thủ đô Bắc Kinh được trùng tu, có lối đi, cáp treo, thường rất đông người.
Nhưng phần lớn chiều dài bức tường nằm ở vùng núi xa, sa mạc, đồng cỏ, không được trùng tu. Nhiều đoạn đã đổ nát vì thời tiết, vì người dân xưa lấy gạch về xây nhà, vì xây dựng hiện đại. Việc bảo vệ một công trình dài hàng nghìn cây số là thách thức rất lớn.
Khách đi những đoạn tường hoang dã cần cẩn thận: bậc thang dốc, gạch lở, nhiều chỗ không có lan can. Đi theo đoạn được phép, mang đủ nước và không leo trèo lên chỗ tường đã yếu.
Bài học lớn nhất từ câu chuyện hôm nay có lẽ là hãy kiểm chứng những điều được nhắc đi nhắc lại. Lần tới nghe một câu kiểu duy nhất trên thế giới hay nhìn thấy từ vũ trụ, cả nhà thử hỏi: ai đã kiểm chứng, và bằng cách nào?
Câu hỏi thường gặp
Vạn Lý Trường Thành dài bao nhiêu?
Theo một cuộc khảo sát công bố năm hai nghìn không trăm mười hai, tổng chiều dài các đoạn tường và công trình liên quan qua mọi triều đại vào khoảng hơn hai mươi nghìn cây số. Riêng phần tường thời Minh dài khoảng gần chín nghìn cây số.
Vạn Lý Trường Thành có ngăn được quân địch không?
Bức tường giúp làm chậm, quan sát và kiểm soát các cuộc tấn công nhỏ, nhưng không phải lúc nào cũng ngăn được những đạo quân lớn. Nhiều lần quân địch vượt qua được nhờ đi vòng, mua chuộc hoặc khi triều đình suy yếu.
Có công trình nhân tạo nào nhìn thấy được từ vũ trụ không?
Từ quỹ đạo thấp, phi hành gia có thể thấy những thành phố lớn, sân bay, đường cao tốc rộng và những vùng nhà kính rộng lớn, nhất là khi điều kiện ánh sáng thuận lợi. Ban đêm, ánh đèn thành phố là dấu hiệu dễ thấy nhất của con người.
Vì sao gọi là Vạn Lý Trường Thành?
Vạn Lý Trường Thành nghĩa là bức thành dài mười nghìn dặm. Trong tiếng Hán, chữ vạn thường dùng để chỉ số lượng rất lớn chứ không phải con số chính xác.
Tường thành cổ ở Việt Nam có gì nổi tiếng?
Việt Nam có nhiều thành cổ như thành Cổ Loa với những vòng thành đất xoáy ốc, Hoàng thành Thăng Long, thành nhà Hồ xây bằng đá khối lớn. Mỗi thành mang dấu ấn kỹ thuật và lịch sử riêng.
