Đại kim tự tháp Giza được xây khoảng hơn bốn nghìn năm trăm năm trước làm lăng mộ cho pharaoh Khufu. Những người xây không phải nô lệ bị xiềng xích như phim ảnh hay kể, mà là các đội thợ lành nghề và nhân công được trả công, nuôi ăn, có làng ở riêng gần công trường. Đá được đẽo ở mỏ, kéo trên xe trượt, chở bằng thuyền qua kênh, và một cuốn nhật ký viết trên giấy cói còn ghi lại một phần công việc ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Kim tự tháp là kỳ quan duy nhất trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại còn đứng tới hôm nay. Quanh nó có rất nhiều chuyện kể, có chuyện đúng, có chuyện tưởng tượng. Hôm nay mình đi theo những bằng chứng khảo cổ để xem người Ai Cập cổ đã làm điều phi thường ấy ra sao.
Một ngọn núi do con người dựng lên
Đại kim tự tháp ban đầu cao khoảng một trăm bốn mươi sáu mét, cao như một tòa nhà khoảng bốn mươi tầng. Trong khoảng ba nghìn tám trăm năm, nó là công trình cao nhất do con người xây dựng, cho tới khi một ngọn tháp nhà thờ ở nước Anh vượt qua vào thế kỷ mười bốn.
Nó được làm từ khoảng hơn hai triệu khối đá, phần lớn là đá vôi, trung bình mỗi khối nặng hơn hai tấn. Những phòng quan trọng bên trong dùng đá granit nặng hàng chục tấn, chở từ vùng Aswan cách xa hàng trăm cây số về phía nam.
Ban đầu bên ngoài kim tự tháp được ốp một lớp đá vôi trắng mài nhẵn, dưới nắng sa mạc sáng loá như một ngọn núi pha lê. Về sau, phần lớn lớp đá ốp bị dỡ đi để xây công trình khác, để lộ ra những bậc đá thô mình thấy hôm nay.
Một điều làm các nhà nghiên cứu kinh ngạc là bốn cạnh của kim tự tháp hướng rất chính xác về bốn phương bắc, nam, đông, tây, sai lệch cực nhỏ.
Không phải nô lệ: làng của những người thợ
Từ lâu, người ta tin kim tự tháp do hàng vạn nô lệ bị đánh đập xây nên. Hình ảnh ấy xuất hiện trong nhiều bộ phim. Nhưng khảo cổ học hiện đại kể một câu chuyện khác.
Vào những năm chín mươi của thế kỷ trước, các nhà khảo cổ tìm thấy gần kim tự tháp một khu làng của người thợ: nhà ở, lò bánh mì, xưởng nấu bia, nơi chế biến cá và thịt. Họ còn tìm thấy xương gia súc với số lượng lớn, cho thấy người thợ được ăn thịt khá đều đặn.
Gần đó là nghĩa trang của những người thợ, với những ngôi mộ nhỏ có bia khắc tên và chức danh. Nô lệ thời ấy khó được chôn cất trang trọng ngay cạnh lăng của vua như vậy. Một số bộ xương có dấu vết gãy xương đã được nắn chỉnh và lành lại, cho thấy người thợ bị thương được chữa trị.
Các nhà nghiên cứu cho rằng lực lượng xây dựng gồm một nhóm thợ lành nghề làm thường xuyên, cùng nhiều nhân công thay phiên từ các làng, có thể làm theo kiểu nghĩa vụ lao động. Công việc nặng nhọc, nguy hiểm, nhưng họ là những người lao động có tổ chức, được nuôi ăn và có tên tuổi.
Nhật ký của người chở đá
Năm hai nghìn không trăm mười ba, ở một cảng cổ bên bờ Biển Đỏ, các nhà khảo cổ tìm thấy những cuộn giấy cói cổ nhất từng biết có chữ viết. Trong đó có nhật ký của một viên quan nhỏ tên là Merer, trưởng một đội khoảng bốn chục người.
Nhật ký ghi lại công việc của đội trong nhiều tháng, vào những năm cuối triều vua Khufu. Họ đi thuyền chở đá vôi từ mỏ đá ở Tura, bên bờ đông sông Nile, xuôi theo sông và các kênh đào về công trường ở Giza.
Nhật ký cho thấy người Ai Cập đã đào kênh và tận dụng mùa lũ sông Nile để đưa thuyền chở đá tới gần chân công trình, giảm đáng kể quãng đường phải kéo trên cạn.
Đây là một trong những tài liệu viết tay quý giá nhất của thế giới cổ đại, vì nó do chính một người trong cuộc ghi lại, chứ không phải lời kể của người đời sau.
Kéo đá trên cát: mẹo đổ nước
Dù có thuyền, đá vẫn phải kéo trên cạn một đoạn, trên những chiếc xe trượt bằng gỗ. Kéo một khối đá nặng trên cát khô rất khó vì xe trượt lún xuống, cát dồn thành đống phía trước.
Trong một ngôi mộ Ai Cập cổ có bức tranh vẽ cảnh nhiều người kéo một bức tượng khổng lồ trên xe trượt, và có một người đứng phía trước đổ nước xuống cát. Từng có lúc người ta tưởng đó chỉ là nghi lễ.
Một thí nghiệm của các nhà vật lý cho thấy khi làm ướt cát vừa đủ, cát cứng lại, không dồn đống, lực cần để kéo giảm đi rất nhiều, có thể chỉ còn khoảng một nửa. Người Ai Cập cổ đã biết dùng mẹo vật lý đơn giản mà hiệu quả này.
Còn làm sao đưa đá lên cao thì các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận. Có giả thuyết về những đường dốc thẳng, dốc vòng quanh kim tự tháp, hay kết hợp với đòn bẩy. Ở một mỏ đá cổ khác, người ta đã tìm thấy dấu vết một đường dốc rất dốc có bậc và lỗ cọc hai bên, gợi ý cách kéo đá lên bằng dây và cọc. Chưa có một lời giải duy nhất được mọi người chấp nhận.
Vì sao người ta vẫn tò mò về kim tự tháp?
Kim tự tháp là lăng mộ, nơi an nghỉ của vị vua mà người Ai Cập tin sẽ tiếp tục sống ở thế giới bên kia. Toàn bộ xã hội được huy động cho công trình, cho thấy sức mạnh tổ chức của nhà nước Ai Cập thời ấy.
Những năm gần đây, các nhà khoa học dùng những hạt vũ trụ đi xuyên đá để chụp bên trong kim tự tháp mà không cần đục, và phát hiện ra những khoảng trống chưa biết. Kim tự tháp vẫn còn giữ những bí mật.
Cũng có những người cho rằng kim tự tháp quá phi thường nên không thể do người cổ đại xây, phải nhờ tới người ngoài hành tinh. Các nhà khảo cổ phản đối, vì mọi bằng chứng từ mỏ đá, công cụ, làng thợ, nhật ký đều cho thấy chính người Ai Cập đã làm. Nghĩ như thế vô tình xem nhẹ trí tuệ và công sức của họ.
Lần tới nhìn ảnh kim tự tháp, cả nhà thử hình dung không phải một đám nô lệ, mà là những người thợ ăn bánh mì uống bia, khắc tên đội mình lên đá, rồi về làng nghỉ ngơi sau một ngày làm việc nặng nhọc.
Câu hỏi thường gặp
Xây đại kim tự tháp mất bao lâu?
Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng hai mươi năm, gần bằng thời gian trị vì của vua Khufu. Đây chỉ là ước tính, chưa có tài liệu nào ghi chính xác.
Bên trong kim tự tháp có gì?
Bên trong có những hành lang và vài căn phòng, trong đó có phòng chứa quan tài đá của nhà vua, nhưng xác ướp và đồ tuỳ táng đã mất từ thời xa xưa. Kim tự tháp có lẽ đã bị trộm viếng từ hàng nghìn năm trước.
Ở Giza có bao nhiêu kim tự tháp?
Có ba kim tự tháp lớn của ba vị vua cùng một số kim tự tháp nhỏ của các hoàng hậu, cùng tượng Nhân sư nổi tiếng. Đại kim tự tháp của vua Khufu là lớn nhất.
Vì sao gọi là kim tự tháp?
Trong tiếng Việt, kim tự tháp nghĩa là tháp hình chữ kim, vì hình dáng nhìn từ xa giống chữ kim trong chữ Hán. Tên gọi trong các ngôn ngữ phương Tây có nguồn gốc khác, từ tiếng Hy Lạp.
Có được leo lên kim tự tháp không?
Không, việc leo lên kim tự tháp bị cấm để bảo vệ di tích và vì rất nguy hiểm. Khách có thể vào một số hành lang bên trong với vé riêng và đi ngắm từ bên ngoài.
