Angkor Wat là ngôi đền do vua Suryavarman đệ nhị của đế quốc Khmer cho xây vào đầu thế kỷ mười hai, ban đầu thờ thần Vishnu của Ấn Độ giáo, về sau trở thành nơi thờ Phật, và được coi là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới. Đá sa thạch được khai thác ở một vùng núi cách hàng chục cây số và chở về bằng kênh đào, còn ngôi đền thì nằm giữa một thành phố rộng lớn có hệ thống nước tinh vi bậc nhất thời ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Từ Việt Nam sang Campuchia chỉ một chuyến xe, vậy mà ngay bên cạnh mình là một trong những kỳ quan kiến trúc vĩ đại nhất thế giới. Hôm nay mình đi dạo quanh hào nước, bước qua cổng đá, ngắm những bức chạm khắc kể chuyện thần thoại.
Một ngọn núi thiêng bằng đá
Angkor Wat nằm gần thành phố Siem Reap ở tây bắc Campuchia. Ngôi đền được bao quanh bởi một con hào rộng gần hai trăm mét, như một vùng biển bao quanh thế giới. Bên trong là những lớp tường, hành lang, và ở giữa là năm ngọn tháp hình búp sen.
Theo vũ trụ quan của Ấn Độ giáo, ở trung tâm thế giới có một ngọn núi thiêng tên là Meru, nơi các vị thần ngự. Năm ngọn tháp của Angkor Wat tượng trưng cho năm đỉnh của núi Meru, các lớp tường là những dãy núi bao quanh, con hào là đại dương.
Nghĩa là toàn bộ ngôi đền là một mô hình vũ trụ thu nhỏ bằng đá. Đi từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao, người hành hương như đi từ thế giới con người tới chốn của thần linh.
Điều đặc biệt là Angkor Wat quay mặt về hướng tây, trong khi phần lớn đền Khmer quay về hướng đông. Hướng tây gắn với thần Vishnu và cũng gắn với cái chết, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đền vừa là nơi thờ thần vừa là nơi an táng nhà vua. Câu hỏi này vẫn còn bàn luận.
Những bức chạm khắc kể chuyện thần thoại
Dọc hành lang bên ngoài của đền là những bức phù điêu chạm khắc trên tường đá, dài tổng cộng hàng trăm mét. Chúng kể những câu chuyện trong sử thi Ấn Độ, những trận chiến, và cảnh vua Suryavarman đệ nhị duyệt binh.
Nổi tiếng nhất là bức khuấy biển sữa, dài gần năm mươi mét. Theo thần thoại, các vị thần và các quỷ cùng kéo một con rắn thần quấn quanh một ngọn núi, khuấy đại dương sữa suốt một nghìn năm để lấy thuốc trường sinh. Hàng trăm nhân vật được chạm khắc, bên này thần, bên kia quỷ, như một cuộc kéo co khổng lồ.
Khắp các bức tường còn có hơn một nghìn hình vũ nữ thiên tiên apsara, mỗi cô một kiểu tóc, một trang sức, một dáng tay khác nhau, nụ cười dịu dàng. Đó là những bức chân dung giúp người nay biết thời trang và trang sức của người Khmer xưa.
Người xem có thể dành cả ngày chỉ để đi dọc hành lang. Lời khuyên là đi chậm, nhìn kỹ, và đừng chạm tay vào phù điêu, vì mồ hôi và ma sát của hàng triệu bàn tay làm đá mòn đi rất nhanh.
Đá chở về bằng kênh đào
Angkor Wat được xây chủ yếu bằng đá sa thạch cho phần bề mặt và đá ong cho phần lõi, móng. Đá sa thạch được khai thác ở vùng núi Kulen, cách đền vài chục cây số.
Kéo hàng triệu khối đá trên đường bộ xa như vậy là cực kỳ khó. Các nghiên cứu gần đây phát hiện dấu vết những con kênh nối vùng mỏ đá với khu đền, cho thấy đá có thể được chở bằng bè, thuyền theo kênh, giúp rút ngắn đáng kể chặng đường.
Trên nhiều khối đá còn có những lỗ nhỏ, có lẽ dùng để cắm cọc giúp nâng và di chuyển đá. Các khối được mài phẳng và chồng lên nhau, phần lớn không dùng vữa, ghép bằng sức nặng và độ khít.
Người ta ước tính việc xây Angkor Wat mất vài chục năm với rất nhiều thợ đá, thợ chạm, nhân công và voi. Có những phần chạm khắc dường như chưa hoàn thành, có lẽ vì nhà vua mất trước khi công trình xong hẳn.
Thành phố ẩn dưới rừng và hệ thống nước
Angkor Wat chỉ là một ngôi đền trong cả vùng Angkor, từng là thủ đô của đế quốc Khmer trong nhiều thế kỷ. Quanh đó còn hàng trăm đền đài khác, như Angkor Thom với những gương mặt đá khổng lồ mỉm cười, hay Ta Prohm với rễ cây khổng lồ ôm lấy tường đá.
Đế quốc Khmer xây những hồ chứa nước khổng lồ hình chữ nhật, những kênh dẫn, đê, mương, để trữ nước mùa mưa và dùng cho mùa khô, nuôi những cánh đồng lúa rộng lớn. Hệ thống nước ấy là nền tảng cho một dân số đông đúc.
Những năm gần đây, các nhà khảo cổ dùng máy quét bằng tia laser gắn trên máy bay để nhìn xuyên qua tán rừng. Họ phát hiện cả một thành phố với đường sá, khu dân cư, ruộng đồng trải rộng quanh các đền, lớn hơn nhiều so với những gì người ta từng nghĩ.
Vì sao Angkor suy tàn vẫn còn tranh luận: chiến tranh, thay đổi tôn giáo, những đợt hạn hán và lũ lụt bất thường làm hỏng hệ thống nước, hay việc dời đô. Có lẽ nhiều nguyên nhân cùng góp phần.
Biểu tượng của một dân tộc
Angkor Wat chưa bao giờ bị bỏ hoang hoàn toàn. Các nhà sư Phật giáo vẫn sống và tu hành ở đây qua nhiều thế kỷ. Thế kỷ mười chín, những bài viết và bản vẽ của một nhà tự nhiên học người Pháp đã làm nhiều người châu Âu biết tới ngôi đền.
Ngày nay Angkor Wat là biểu tượng thiêng liêng và niềm tự hào của người Campuchia, hình ảnh ngôi đền xuất hiện trên quốc kỳ nước này. Quần thể Angkor được công nhận là di sản thế giới, và nhiều nước trên thế giới đã cùng hỗ trợ trùng tu.
Cảnh đẹp nhất có lẽ là lúc bình minh, khi năm ngọn tháp in bóng lên mặt hồ sen trước đền. Vào những ngày xuân phân, Mặt Trời mọc đúng trên đỉnh ngọn tháp giữa, một chi tiết cho thấy người xưa đã tính toán thiên văn khi xây đền.
Đến thăm Angkor, cả nhà nhớ ăn mặc kín đáo vì đây là nơi linh thiêng, không trèo lên những phần bị cấm, và giữ im lặng ở những nơi đang có người cầu nguyện. Một kỳ quan sống động nhất khi được đối xử như một nơi thờ tự, không chỉ một điểm chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Angkor Wat rộng bao nhiêu?
Toàn bộ khu đền kể cả hào nước rộng khoảng một trăm sáu mươi hecta, tương đương hàng trăm sân bóng. Đây được coi là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới theo diện tích.
Angkor Wat thờ Phật hay thờ thần Ấn Độ giáo?
Ban đầu đền được xây để thờ thần Vishnu của Ấn Độ giáo. Về sau, khi Phật giáo trở nên phổ biến ở Campuchia, đền chuyển thành nơi thờ Phật và đến nay vẫn là nơi hành hương của Phật tử.
Apsara là ai?
Apsara là những vũ nữ thiên tiên trong thần thoại Ấn Độ và Khmer, múa hát cho các vị thần. Điệu múa apsara của Campuchia ngày nay được coi là di sản văn hoá quý.
Ta Prohm vì sao có rễ cây ôm lấy đền?
Ta Prohm được giữ gần như trạng thái lúc được tìm thấy, để những cây lớn mọc trên đền tiếp tục sống. Rễ cây len vào khe đá, ôm lấy tường, vừa đẹp kỳ lạ vừa là thách thức cho việc bảo tồn.
Từ Việt Nam đi Angkor Wat có xa không?
Từ Thành phố Hồ Chí Minh có thể đi đường bộ sang Siem Reap trong khoảng một ngày, hoặc đi máy bay. Đây là một trong những di sản thế giới gần Việt Nam nhất để cả nhà tới thăm.
