Lăng mộ chính của Tần Thủy Hoàng, vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc, nằm dưới một gò đất lớn gần thành phố Tây An và đến nay vẫn chưa được khai quật. Lý do chính là các nhà khảo cổ lo rằng khi mở ra, ánh sáng và không khí sẽ phá huỷ những hiện vật mong manh bên trong mà họ chưa có cách bảo quản, và một bài học đau lòng từ đội quân đất nung gần đó đã cho thấy điều ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Có những bí ẩn mà con người không giải được vì thiếu manh mối. Bí ẩn hôm nay thì khác: manh mối nằm ngay dưới một gò đất, ai cũng biết chỗ, nhưng người ta chọn chưa mở. Mình cùng tìm hiểu vì sao kiên nhẫn đôi khi lại là cách khám phá khôn ngoan nhất.
Sử sách chép gì về lăng mộ?
Tần Thủy Hoàng lên ngôi vua nước Tần khi còn rất trẻ, và năm hai trăm hai mươi mốt trước Công nguyên, ông thống nhất các nước để lập nên triều Tần. Ông cho xây lăng mộ của mình từ rất sớm, công trình kéo dài nhiều năm với rất đông người lao động.
Khoảng một thế kỷ sau khi ông mất, sử gia Tư Mã Thiên viết trong bộ Sử ký một đoạn mô tả lăng mộ. Theo đó, trong mộ có cung điện, đồ quý, có sông và biển làm bằng thuỷ ngân được máy móc làm cho chảy, trần mộ vẽ các vì sao, và có những chiếc nỏ tự bắn để chống kẻ trộm.
Đây là một đoạn chép sử, có giá trị lớn, nhưng cũng được viết sau sự kiện cả trăm năm. Các nhà sử học vẫn tự hỏi bao nhiêu phần là thật, bao nhiêu phần là truyền tụng.
Chỉ có một cách chắc chắn để biết: nhìn vào bên trong. Nhưng đó chính là điều người ta chưa làm.
Đất trên gò mộ có nhiều thuỷ ngân thật
Không đào được thì người ta tìm cách đo từ bên ngoài. Từ những năm tám mươi của thế kỷ trước và về sau, các nhà khoa học đã lấy mẫu đất trên gò mộ để đo lượng thuỷ ngân.
Kết quả cho thấy đất ở khu vực gò mộ có lượng thuỷ ngân cao hơn hẳn những vùng xung quanh, và phân bố theo một hình dạng gợi ý nguồn thuỷ ngân nằm bên dưới. Điều này phù hợp với lời chép về sông thuỷ ngân trong Sử ký.
Thuỷ ngân là kim loại lỏng, có độc. Người xưa ở nhiều nơi tin nó gắn với sự trường sinh, và có những ghi chép cho rằng Tần Thủy Hoàng rất quan tâm tới thuốc trường sinh. Dù vậy, nguyên nhân cái chết của ông vẫn chưa thể khẳng định.
Lượng thuỷ ngân ấy cũng là một lý do khiến việc mở mộ trở nên nguy hiểm, cho cả hiện vật lẫn người làm khảo cổ.
Đội quân đất nung tìm thấy khi đào giếng
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, mấy người nông dân trong vùng đào giếng cách gò mộ khoảng hơn một cây số về phía đông. Họ đào trúng những mảnh tượng đất nung có hình người. Các nhà khảo cổ được báo tin, và một trong những phát hiện khảo cổ lớn nhất thế kỷ hai mươi bắt đầu.
Dưới đất là những hố lớn chứa hàng nghìn tượng binh lính bằng đất nung to như người thật, cùng ngựa, xe, vũ khí bằng đồng, xếp thành đội hình như một đạo quân canh giữ cho hoàng đế ở thế giới bên kia. Người ta ước đoán có khoảng tám nghìn tượng, phần lớn vẫn còn nằm dưới đất.
Điều kỳ diệu là các tượng không giống hệt nhau. Gương mặt, kiểu tóc, nét mặt khác nhau, như mỗi người lính có một chân dung riêng. Các nhà nghiên cứu cho rằng thợ làm tượng ghép những bộ phận làm theo khuôn rồi nặn thêm chi tiết bằng tay.
Đội quân đất nung chỉ là một phần trong cả khu lăng mộ rộng lớn. Quanh đó còn có nhiều hố khác chứa tượng quan lại, nghệ sĩ, chim muông, và lăng chính vẫn nằm yên dưới gò đất.
Bài học từ lớp sơn bong trong vài phút
Ngày xưa, các tượng chiến binh không mang màu đất xám như mình thấy trong ảnh. Chúng được sơn nhiều màu rực rỡ: đỏ, xanh lục, xanh lam, tím, da người hồng hào.
Nhưng khi tượng được đào lên, lớp sơn gặp không khí khô và ánh sáng sau hơn hai nghìn năm nằm trong đất ẩm. Lớp sơn khô lại, cong lên và bong ra, có khi chỉ trong vài phút. Những người khai quật đầu tiên đã phải đau lòng nhìn màu sắc biến mất trước mắt.
Từ đó, việc khai quật được làm chậm lại và cẩn thận hơn nhiều. Các nhà khoa học đã phát triển cách phun dung dịch giữ ẩm và chất bảo quản ngay khi lộ ra lớp sơn, cứu được một phần màu sắc ở những lần đào sau.
Bài học ấy giải thích vì sao người ta không vội mở lăng chính. Nếu những tượng đất nung còn mất màu nhanh như vậy, thì những đồ lụa, gỗ, giấy, những bức vẽ trên trần mộ, nếu còn, sẽ mong manh hơn biết bao nhiêu.
Chờ đợi cũng là một cách khám phá
Ở Trung Quốc, có một nguyên tắc chung là không chủ động khai quật lăng mộ của các vị vua khi chưa cần thiết, trừ khi lăng bị đe doạ. Lăng Tần Thủy Hoàng cũng theo nguyên tắc ấy.
Trong lúc chờ, các nhà khoa học dùng những phương pháp không cần đào, như đo từ trường, đo điện trở của đất, khoan thăm dò rất nhỏ ở vùng xung quanh, để hình dung dần cấu trúc bên dưới. Họ đã biết lăng có những bức tường bao, có một cấu trúc lớn dưới gò đất.
Mỗi thế hệ công nghệ mới lại cho thêm những công cụ nhìn xuyên đất tốt hơn. Có thể một ngày nào đó, con người sẽ hiểu được những gì bên trong mà không phải phá lớp niêm phong hai nghìn năm.
Ở Việt Nam, giới khảo cổ cũng có những lúc phải chọn giữa mở ra và giữ nguyên, nhất là với những di tích mà hiện vật dễ hỏng. Câu chuyện lăng Tần Thủy Hoàng dạy một điều quý: không phải cứ khám phá nhanh mới là giỏi, có khi biết chờ mới là biết giữ.
Câu hỏi thường gặp
Trong lăng Tần Thủy Hoàng có bẫy thật không?
Sử ký chép có nỏ tự bắn để chống trộm, nhưng chưa ai vào để kiểm chứng. Sau hơn hai nghìn năm, các cơ chế bằng gỗ và dây nếu có cũng khó còn hoạt động, mối nguy lớn hơn có lẽ là thuỷ ngân.
Lăng mộ có bị trộm từ xưa không?
Có những ghi chép cổ nói lăng từng bị phá hoại sau khi triều Tần sụp đổ, nhưng mức độ thế nào thì còn tranh luận. Những đo đạc thuỷ ngân và cấu trúc gợi ý phần lăng chính có thể vẫn còn khá nguyên vẹn.
Đội quân đất nung có bao nhiêu tượng đã được đào lên?
Mới chỉ một phần trong số khoảng tám nghìn tượng ước tính được khai quật và phục dựng. Việc khai quật vẫn tiếp tục chậm rãi qua nhiều năm để bảo đảm bảo quản tốt.
Tượng đất nung được làm như thế nào?
Thợ làm tượng dùng đất sét địa phương, đúc các bộ phận bằng khuôn rồi ghép lại, nặn thêm chi tiết mặt, tóc, áo giáp bằng tay. Sau đó tượng được nung trong lò và sơn nhiều màu.
Có thể tham quan khu lăng Tần Thủy Hoàng không?
Có, khu bảo tàng đội quân đất nung gần Tây An mở cửa đón khách, người xem đi trên lối đi cao nhìn xuống các hố khai quật. Gò lăng chính có thể nhìn từ bên ngoài nhưng không vào trong được.
