Người Sami là dân tộc bản địa của vùng cực bắc châu Âu, sống trên một vùng đất trải qua bốn nước là Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan và Nga. Với những gia đình Sami chăn tuần lộc, một năm không chỉ có bốn mùa mà có tám mùa, mỗi mùa gắn với một chặng trong cuộc đời của đàn tuần lộc.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ở Việt Nam, người nông dân xưa sống theo lịch thời vụ, biết khi nào gieo mạ, khi nào gặt lúa. Hôm nay mình đến với một dân tộc cũng sống theo lịch của đất trời, chỉ khác là thay vì cánh đồng lúa, họ theo bước chân của những đàn tuần lộc trên tuyết.
Người Sami sống ở đâu?
Người Sami gọi vùng đất của mình là Sápmi. Đó không phải tên một quốc gia, mà là vùng đất truyền thống trải dài qua phía bắc bán đảo Scandinavia và bán đảo Kola của Nga, phần lớn nằm phía trên vòng Bắc Cực.
Đây là vùng của rừng thông thưa, núi tròn, hồ nước và lãnh nguyên rộng lớn. Mùa đông dài và lạnh, có những tuần Mặt Trời không mọc. Mùa hè ngắn nhưng sáng suốt đêm.
Người Sami đã sống ở đây từ rất lâu, trước khi các đường biên giới quốc gia hiện nay được vẽ ra. Họ có nhiều ngôn ngữ Sami khác nhau, gần nhau như họ hàng nhưng không phải lúc nào cũng hiểu được nhau, giống như tiếng của nhiều dân tộc thiểu số anh em ở miền núi nước mình.
Ngày nay phần lớn người Sami sống ở thị trấn, thành phố, làm đủ mọi nghề như bao người khác. Chăn tuần lộc là nghề truyền thống nổi tiếng nhất, nhưng chỉ một phần nhỏ người Sami còn làm nghề này.
Vì sao một năm lại có tám mùa?
Với người chăn tuần lộc, lịch năm được chia theo những gì đàn tuần lộc cần và làm. Thay vì xuân hạ thu đông, họ còn có những mùa chuyển tiếp ở giữa, như cuối đông sang xuân, cuối xuân sang hạ, cuối hạ sang thu, cuối thu sang đông.
Mùa xuân là mùa tuần lộc cái đẻ con, đàn được đưa lên những vùng đất quen thuộc. Mùa hè, đàn lên núi cao và ra bờ biển, nơi có gió thổi bớt muỗi và cỏ non. Đó cũng là lúc người ta đánh dấu tai cho tuần lộc con.
Mùa thu là mùa tuần lộc béo nhất, cũng là mùa giao phối và tách đàn. Mùa đông, đàn được dẫn xuống vùng rừng thấp, nơi tuần lộc cào lớp tuyết để ăn địa y bên dưới, một loại sinh vật mọc thành lớp như rêu trên đất và đá.
Mỗi mùa chuyển tiếp là một quãng di chuyển, chuẩn bị, chờ thời tiết. Lịch tám mùa không phải chuyện cầu kỳ, mà là cách nói chính xác hơn về một năm mà ở đó vài tuần sai lệch có thể quyết định cả đàn sống hay chết.
Một cái tai tuần lộc kể ai là chủ
Tuần lộc của người Sami sống bán hoang dã, đi lại rộng trên những vùng đất mênh mông, đàn nhà này có thể lẫn với đàn nhà kia. Vậy làm sao biết con nào của ai?
Câu trả lời nằm ở tai. Mỗi gia đình có một kiểu vết cắt riêng trên tai tuần lộc, như một chữ ký. Tuần lộc con được đánh dấu vào mùa hè, khi cả đàn được gom về một chỗ.
Người chăn giỏi nhìn từ xa đã đọc được vết tai của con vật đang chạy. Các kiểu dấu được ghi lại và truyền từ đời này sang đời khác, có trẻ con được cha mẹ tặng tuần lộc từ nhỏ, mang dấu riêng của mình.
Ngôn ngữ của người chăn tuần lộc cũng giàu từ ngữ để nói về tuần lộc: con đực, con cái, theo tuổi, theo màu lông, theo hình dạng sừng, theo tính nết. Khi một thứ quan trọng tới vậy trong đời sống, ngôn ngữ tự nhiên sẽ có nhiều từ để gọi tên nó, giống như tiếng Việt có rất nhiều từ để nói về lúa và gạo.
Tiếng hát joik không hát về người, mà hát người
Người Sami có một kiểu hát truyền thống gọi là joik. Joik thường ngắn, lặp lại, giai điệu đi lên đi xuống, có khi không có lời hoặc chỉ vài từ.
Điều đặc biệt là người Sami nói người ta không joik về một ai đó, mà joik chính người đó. Mỗi người, mỗi con vật, mỗi ngọn núi có thể có một joik riêng, như một bức chân dung bằng âm thanh. Khi joik một người, bạn gọi người ấy hiện về trong lòng mình.
Đã từng có thời gian dài, joik và tiếng Sami bị coi thường, có nơi bị ngăn cấm ở trường học và nhà thờ. Nhiều người lớn tuổi lớn lên mà không được học tiếng của chính ông bà mình.
Những thập kỷ gần đây, người Sami đã đứng lên giữ gìn văn hoá. Tiếng Sami được dạy ở trường, có báo chí và đài phát thanh tiếng Sami, joik được hát trên sân khấu lớn. Đây là câu chuyện mà nhiều dân tộc trên thế giới, kể cả các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, đều có thể thấy mình trong đó.
Trang phục, chiếc lều và phép lịch sự khi ghé thăm
Trang phục truyền thống của người Sami gọi là gákti, thường có màu xanh lam, đỏ, vàng, viền thêu sặc sỡ. Người hiểu chuyện nhìn kiểu cắt, màu viền và hoa văn có thể đoán người mặc đến từ vùng nào, thậm chí biết họ đã có gia đình hay chưa.
Khi di chuyển theo đàn, người Sami dựng một kiểu lều hình nón gọi là lavvu, làm bằng những cây cột dựa vào nhau phủ vải hay da, giữa lều đốt lửa, khói thoát qua lỗ trên đỉnh. Lều dựng nhanh, tháo nhanh, chịu được gió lạnh.
Ngày nay, nhiều nơi ở vùng Sápmi đón khách du lịch đến tìm hiểu văn hoá Sami. Phép lịch sự cơ bản là hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự ý lại gần đàn tuần lộc, và nhớ rằng trang phục truyền thống không phải đồ hoá trang.
Lần tới khi thấy hình ông già Noel đi xe tuần lộc, bạn sẽ biết rằng ở vùng cực, tuần lộc không phải chuyện cổ tích, mà là nhịp sống của cả một dân tộc qua hàng nghìn năm.
Câu hỏi thường gặp
Tuần lộc ăn gì vào mùa đông?
Thức ăn chính của tuần lộc mùa đông là địa y, một loại sinh vật mọc thành lớp trên đất, đá và cây. Chúng dùng móng và mõm cào lớp tuyết để tìm ăn, và khứu giác của chúng đủ tốt để biết dưới tuyết chỗ nào có địa y.
Người Sami có phải là người Bắc Âu không?
Người Sami là một dân tộc bản địa riêng, có ngôn ngữ và văn hoá khác với người Na Uy, Thụy Điển hay Phần Lan đa số. Họ là công dân của các nước nơi họ sống, đồng thời giữ bản sắc dân tộc riêng.
Người Sami có ngày lễ chung không?
Có, ngày sáu tháng hai hằng năm là ngày dân tộc Sami, được kỷ niệm ở cả bốn nước có người Sami sinh sống. Ngày đó người ta mặc trang phục truyền thống, treo cờ Sami và tổ chức nhiều hoạt động văn hoá.
Tuần lộc có bay được như trong truyện ông già Noel không?
Không, tuần lộc là loài hươu sống trên cạn, không bay được. Hình ảnh tuần lộc kéo xe trượt tuyết đến từ đời sống thật của các dân tộc vùng cực, nơi tuần lộc từng được dùng để kéo xe trượt chở người và đồ.
Vì sao tuần lộc có sừng cả con đực lẫn con cái?
Tuần lộc là loài hươu hiếm hoi mà con cái cũng có sừng. Con cái giữ sừng qua mùa đông, giúp chúng giành chỗ đào thức ăn dưới tuyết khi đang mang thai.
