Gấu nước là những con vật tám chân, dài chưa tới một li, sống trong lớp rêu ẩm, trong đất và trong nước. Chúng nổi tiếng vì khi môi trường khô cạn, chúng có thể co lại thành một viên nhỏ, gần như ngừng mọi hoạt động sống, và ở trạng thái ấy chịu được lạnh sâu, nóng gắt, phóng xạ mạnh, thậm chí cả chân không ngoài vũ trụ.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Có thể ngay lúc này, trên một bức tường rêu xanh trước cửa nhà bạn, đang có những chú gấu nước bé xíu chậm chạp bò. Hôm nay mình phóng to chúng lên để làm quen với một trong những sinh vật dai sức nhất hành tinh.
Gấu nước trông như thế nào?
Nếu đặt dưới kính hiển vi, bạn sẽ thấy một con vật mũm mĩm, thân như một chiếc túi nhỏ chia đốt, có tám cái chân ngắn ngủn, mỗi chân có những móng vuốt bé tí để bám. Nó bước đi lạch bạch, chậm rãi, trông như một con gấu con đi trên băng. Cái tên gấu nước đến từ dáng đi ấy.
Gấu nước có miệng như một cái ống hút với hai chiếc kim nhỏ, chúng chọc vào tế bào rêu, tảo hay những sinh vật nhỏ hơn rồi hút chất bên trong. Có loài ăn cả những con giun tròn li ti.
Chúng có mặt ở khắp nơi: trên đỉnh núi cao, dưới đáy biển sâu, trong rừng nhiệt đới, trên băng vùng cực, và cả trên bức tường rêu ở quê mình. Các nhà khoa học đã mô tả hơn một nghìn loài.
Nhưng phải nói ngay một điều quan trọng: khi đang hoạt động bình thường, gấu nước không hề bất tử. Chúng cần một màng nước mỏng bao quanh để sống, và cũng chết vì nóng, vì bị ăn thịt như bao sinh vật khác. Sức chịu đựng phi thường chỉ xuất hiện ở trạng thái đặc biệt mình sắp kể.
Co mình thành viên nhỏ: bí quyết sống sót
Khi lớp rêu khô dần, gấu nước bắt đầu một quá trình kỳ lạ. Chúng rút chân vào, co mình lại thành một viên tròn nhỏ như cái thùng, các nhà khoa học gọi là trạng thái thùng.
Trong lúc co lại, chúng thải ra gần hết nước trong cơ thể, chỉ giữ lại một phần rất nhỏ. Mọi hoạt động sống chậm lại tới mức gần như dừng hẳn, đến mức máy đo khó phát hiện chúng còn đang trao đổi chất. Trạng thái này gọi là tiềm sinh, nghĩa là sự sống ẩn mình.
Để không bị hư hỏng khi khô, cơ thể chúng tạo ra những loại đường và đạm đặc biệt. Các chất ấy bao lấy tế bào giống như một lớp thuỷ tinh mềm, giữ cho các bộ phận bên trong không bị vỡ nát.
Rồi khi có mưa, rêu ướt trở lại, viên thùng nhỏ hút nước, căng lên, duỗi chân ra, và chỉ sau vài phút tới vài giờ, gấu nước lại lạch bạch bò đi kiếm ăn như chưa có chuyện gì xảy ra.
Chịu lạnh, chịu nóng, chịu phóng xạ ra sao?
Ở trạng thái thùng, các nhà khoa học đã thử thách gấu nước bằng đủ kiểu. Chúng chịu được nhiệt độ lạnh gần với độ không tuyệt đối, mức lạnh nhất có thể có trong vũ trụ, rồi vẫn tỉnh lại.
Chúng chịu được nhiệt độ cao hơn nước sôi trong một thời gian ngắn. Chúng chịu được lượng phóng xạ lớn hơn hàng trăm lần mức đủ giết chết một con người.
Về phóng xạ, các nhà khoa học tìm thấy ở một loài gấu nước một loại đạm đặc biệt bám quanh vật chất di truyền trong tế bào, như một tấm áo giáp che chắn. Khi thử đưa loại đạm ấy vào tế bào người nuôi trong phòng thí nghiệm, các tế bào cũng chịu phóng xạ tốt hơn.
Một thí nghiệm khác ở Nhật Bản cho thấy gấu nước lấy từ mẫu rêu Nam Cực đông lạnh suốt hơn ba mươi năm đã tỉnh lại, ăn uống và đẻ trứng. Ba mươi năm ngủ đông trong tủ lạnh mà vẫn sống, nghe như truyện cổ tích nhưng có thật.
Chuyến du hành ra ngoài không gian
Năm hai nghìn không trăm lẻ bảy, các nhà khoa học châu Âu gửi một số gấu nước ở trạng thái khô lên quỹ đạo Trái Đất trên một vệ tinh, rồi mở hộp cho chúng tiếp xúc thẳng với chân không vũ trụ khoảng mười ngày.
Khi được đưa về Trái Đất và ngâm nước, nhiều con đã sống lại và sinh sản bình thường. Những con vừa chịu chân không vừa chịu tia cực tím mạnh của Mặt Trời thì sống sót ít hơn nhiều, nhưng vẫn có con sống.
Gấu nước trở thành một trong những con vật đầu tiên được biết là sống sót sau khi tiếp xúc trực tiếp với không gian. Năm hai nghìn không trăm mười chín, một tàu thăm dò mang theo gấu nước khô bị rơi khi đáp xuống Mặt Trăng. Liệu chúng có sống được ở đó không vẫn là câu hỏi không có lời đáp, các nhà khoa học nghiêng về khả năng là không.
Những nghiên cứu này không chỉ để tò mò. Hiểu cách gấu nước bảo vệ tế bào có thể giúp bảo quản vắc xin, thuốc men không cần tủ lạnh, hay bảo vệ con người trong những chuyến du hành vũ trụ dài ngày.
Đi tìm gấu nước ngay ở nhà
Điều thú vị nhất là bạn có thể tự đi tìm gấu nước. Cần một nhúm rêu khô trên tường, trên mái ngói hay gốc cây, một chiếc đĩa nhỏ, nước sạch và một chiếc kính hiển vi hoặc kính lúp phóng đại mạnh.
Ngâm rêu trong nước khoảng nửa ngày tới một ngày. Sau đó vắt nhẹ rêu, lấy vài giọt nước ở đáy đĩa đặt lên tấm kính, rồi soi thật kiên nhẫn. Gấu nước trông như một chấm nhỏ hơi trong, chuyển động chậm rãi, có tám chân.
Có khi soi cả buổi không thấy con nào, có khi thấy mấy con một lúc. Trong đĩa nước rêu còn có rất nhiều sinh vật nhỏ khác như trùng bánh xe, giun tròn li ti, mỗi con một kiểu bơi.
Khi xong, bạn trả rêu và nước về chỗ cũ ngoài vườn. Cả nhà sẽ có một buổi khám phá vui, và lần sau nhìn bức tường rêu, bạn sẽ biết trong đó là cả một thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Gấu nước có hại cho người không?
Không, gấu nước hoàn toàn vô hại với con người. Chúng quá nhỏ để cắn mình và chỉ ăn rêu, tảo, vi sinh vật.
Gấu nước sống được bao lâu?
Khi hoạt động bình thường, nhiều loài gấu nước chỉ sống vài tháng đến khoảng một hai năm. Thời gian nằm ở trạng thái tiềm sinh không tính vào đó, nên tổng thời gian tồn tại có thể dài hơn nhiều.
Gấu nước có phải là côn trùng không?
Không, gấu nước thuộc một nhóm động vật riêng, có họ hàng xa với côn trùng và giun tròn. Côn trùng có sáu chân, còn gấu nước có tám chân và cơ thể khác hẳn.
Kính lúp thường có thấy được gấu nước không?
Kính lúp loại phóng đại mạnh có thể giúp thấy một chấm nhỏ đang bò, nhưng khó nhìn rõ hình dạng. Kính hiển vi học sinh với độ phóng đại vài chục lần là đủ để thấy rõ tám chân và dáng đi lạch bạch.
Vì sao gọi gấu nước là sinh vật cực đoan?
Sinh vật cực đoan là những sinh vật chịu được điều kiện khắc nghiệt mà phần lớn sự sống không chịu nổi. Gấu nước ở trạng thái khô chịu được rất nhiều thứ khắc nghiệt cùng lúc, nên được coi là ví dụ tiêu biểu.
