Thác Angel là ngọn thác cao nhất thế giới, nước đổ từ đỉnh một ngọn núi bàn ở Venezuela xuống thung lũng gần một nghìn mét, riêng đoạn rơi thẳng không vướng gì đã khoảng tám trăm mét. Cao tới mức vào mùa khô, nhiều dòng nước tan thành sương trước khi chạm tới đáy.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Thử hình dung một tòa nhà cao gấp ba lần những tòa nhà chọc trời ở Hà Nội hay Sài Gòn, và từ mép mái của nó có một dòng sông đổ xuống. Hôm nay mình kể chuyện về ngọn thác ấy, về chiếc máy bay từng mắc kẹt trên đỉnh, và về những ngọn núi kỳ lạ đã cho nó ra đời.
Thác Angel nằm ở đâu và cao cỡ nào?
Thác nằm trong vườn quốc gia Canaima ở đông nam Venezuela, giữa một vùng rừng nhiệt đới rộng lớn gần như không có đường bộ. Muốn tới chân thác, người ta thường đi máy bay nhỏ tới một làng ven rừng, rồi đi thuyền độc mộc ngược sông mấy tiếng, rồi đi bộ thêm một đoạn.
Tổng chiều cao của thác vào khoảng chín trăm bảy mươi chín mét, gấp gần hai mươi lần thác Niagara nổi tiếng. Đoạn nước rơi thẳng một mạch dài khoảng tám trăm mét, một kỷ lục chưa ngọn thác nào vượt qua.
Nước của thác không đến từ một dòng sông lớn trên núi cao, mà từ mưa. Đỉnh ngọn núi phía trên hứng mưa rất nhiều, nước gom thành suối rồi chảy ra mép vách và đổ xuống.
Vì thế thác đẹp nhất vào mùa mưa, khi lượng nước dồi dào, tiếng thác vang cả thung lũng. Mùa khô, dòng nước mảnh đi, gió thổi tung thành những dải sương trắng uốn lượn trên vách đá.
Tepui là gì mà được gọi là hòn đảo trên trời?
Ngọn núi sinh ra thác Angel thuộc loại núi rất đặc biệt mà người bản địa Pemón gọi là tepui, có nghĩa gần như ngôi nhà của thần linh. Đó là những khối núi đỉnh phẳng như mặt bàn, vách dựng đứng bốn phía, mọc sừng sững giữa rừng.
Tepui được làm từ đá cát kết, một loại đá hình thành từ cát lắng đọng rồi đông cứng lại. Những lớp đá này cực kỳ cổ, có tuổi tính bằng hơn một tỷ năm. Qua thời gian, nước và gió bào mòn hết đất đá xung quanh, chỉ chừa lại những khối cứng nhất đứng một mình.
Vách quá dốc nên đỉnh tepui gần như bị cô lập với vùng rừng bên dưới. Sinh vật trên đỉnh sống tách biệt hàng triệu năm, nhiều loài cây, ếch nhái và côn trùng chỉ có ở một hai tepui mà không nơi nào khác trên Trái Đất có.
Trên đỉnh, đất rất nghèo, mưa rửa trôi gần hết dinh dưỡng. Thế nên ở đó người ta gặp nhiều loài cây ăn thịt, bắt côn trùng để bù cho phần đất thiếu thốn. Một hòn đảo trên trời đúng nghĩa.
Chiếc máy bay mắc kẹt và cái tên Angel
Người Pemón đã biết đến ngọn thác từ lâu và gọi nó bằng tên riêng trong tiếng của họ. Cái tên Angel mà thế giới quen gọi lại đến từ một phi công người Mỹ tên là Jimmie Angel.
Vào những năm ba mươi của thế kỷ trước, ông bay ngang vùng này để tìm vàng, và ngọn thác lọt vào tầm mắt. Năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy, ông cùng vợ và hai người bạn đồng hành cố hạ cánh chiếc máy bay nhỏ xuống đỉnh ngọn núi bàn.
Mặt đỉnh trông phẳng nhưng thực ra là đầm lầy. Bánh máy bay lún xuống, không cất cánh lại được. Cả nhóm phải đi bộ xuyên qua đỉnh núi và rừng rậm khoảng mười một ngày mới về tới nơi có người.
Chiếc máy bay nằm lại trên đỉnh núi nhiều năm. Mãi sau này nó mới được trực thăng đưa xuống và đem trưng bày. Câu chuyện phiêu lưu ấy làm tên của người phi công gắn luôn với ngọn thác, dù người bản địa vẫn giữ cái tên của riêng mình.
Cuốn tiểu thuyết về một thế giới đã mất
Những ngọn núi bàn ở vùng này còn có một chỗ đứng đặc biệt trong văn học. Đầu thế kỷ hai mươi, nhà văn Arthur Conan Doyle, người viết truyện thám tử Sherlock Holmes, cho ra đời cuốn tiểu thuyết Thế giới đã mất.
Trong truyện, một đoàn thám hiểm leo lên đỉnh một ngọn núi phẳng ở Nam Mỹ và thấy ở đó khủng long cùng những sinh vật thời tiền sử vẫn sống. Người ta tin cảm hứng của câu chuyện đến từ những ghi chép về các tepui, nhất là ngọn Roraima ở vùng biên giới gần đó.
Tất nhiên trên tepui không có khủng long. Nhưng ý tưởng một nơi bị tách biệt lâu tới mức sự sống ở đó đi theo một con đường riêng thì lại rất gần với sự thật mà các nhà sinh học tìm thấy.
Câu chuyện này hay ở chỗ khoa học và trí tưởng tượng gặp nhau. Nhà văn hỏi: nếu một vùng đất bị cô lập thì sao. Nhà khoa học trả lời bằng những loài ếch, loài cây chỉ sống trên một đỉnh núi duy nhất.
Giữ gìn một vùng đất xa xôi như thế nào?
Vườn quốc gia Canaima được công nhận là di sản thiên nhiên thế giới, rộng hàng chục nghìn cây số vuông. Đây cũng là quê hương của người Pemón, họ sống ở các làng ven sông và nhiều người làm hướng dẫn, chèo thuyền đưa khách tới chân thác.
Vì đường đi khó, số người tới mỗi năm không nhiều, phần nào giúp thiên nhiên được yên. Nhưng chính vì xa xôi, mọi chuyến đi đều phải theo người địa phương biết sông nước, biết mùa nước lên xuống.
Sông có thác ghềnh, mùa khô nước cạn thuyền khó đi, mùa mưa nước dâng chảy xiết. Leo lên đỉnh tepui thì càng không phải chuyện dạo chơi, cần giấy phép, người dẫn và nhiều ngày chuẩn bị.
Với phần lớn chúng ta, thác Angel sẽ là một nơi để nghe kể và tưởng tượng. Nhưng biết rằng trên Trái Đất vẫn còn những nơi đường đến khó như thế, có khi lại là một điều đáng mừng.
Câu hỏi thường gặp
Thác Angel cao gấp mấy lần thác Bản Giốc?
Thác Bản Giốc ở Việt Nam nổi tiếng vì rộng và nhiều tầng, chiều cao chỉ vài chục mét. Thác Angel cao gần một nghìn mét, nên gấp nhiều chục lần, nhưng hai ngọn thác đẹp theo hai kiểu hoàn toàn khác nhau.
Vì sao nước thác Angel có lúc biến thành sương?
Nước rơi một quãng quá dài, bị gió thổi và không khí cản làm vỡ thành những hạt rất nhỏ. Vào mùa khô dòng nước mảnh, phần lớn tan thành bụi nước trước khi xuống tới đáy.
Trên đỉnh tepui có những sinh vật gì đặc biệt?
Có nhiều loài cây, ếch nhái, côn trùng chỉ sống ở một vài tepui vì bị cô lập lâu đời. Đất nghèo dinh dưỡng nên cây ăn thịt như cây nắp ấm và cây gọng vó khá phổ biến trên đỉnh.
Người Pemón gọi thác Angel là gì?
Người Pemón gọi thác bằng tên riêng trong tiếng của họ, thường được phiên là Kerepakupai Merú, có nghĩa gần với ngọn thác ở nơi sâu nhất. Ngày nay tên này cũng được dùng song song với tên Angel.
Ngọn tepui nào nổi tiếng nhất?
Ngoài Auyán, nơi thác Angel đổ xuống, ngọn Roraima ở vùng giáp ranh ba nước là ngọn được biết đến nhiều nhất vì có đường mòn leo lên đỉnh. Đỉnh Roraima có những khối đá đen hình thù lạ và các hồ nước nhỏ giữa sương mù.
