Hang Sơn Đoòng lớn tới mức có đoạn trần cao khoảng hai trăm mét, rộng hơn trăm mét, đủ chỗ cho cả một dãy nhà cao tầng đứng lọt thỏm bên trong. Nó được coi là hang có lòng hang lớn nhất từng đo được, còn danh hiệu hang lớn nhất thế giới thì đúng hay không tuỳ mình đo bằng thước nào.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hôm nay mình đưa cả nhà đi vào lòng núi đá vôi ở vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, miền Trung Việt Nam. Bạn cứ tưởng tượng mình đang cầm đèn pin, nghe tiếng nước nhỏ giọt, và phía trước là một khoảng tối rộng tới mức ánh đèn không chạm được vách bên kia.
Một cái hang được khoét ra bằng nước như thế nào?
Câu chuyện bắt đầu từ đá vôi. Hàng trăm triệu năm trước, vùng này là đáy biển, xác vỏ sò ốc và san hô lắng xuống thành từng lớp dày, lâu dần ép lại thành đá. Rồi vỏ Trái Đất nâng lên, đáy biển cũ thành núi.
Nước mưa khi rơi xuống hoà một ít khí các bon níc trong không khí và trong đất, thành một thứ axít rất yếu. Yếu thôi, nhưng đủ để hoà tan đá vôi từng chút một. Nước len vào các khe nứt, khoét chúng rộng dần, cứ thế qua hàng triệu năm.
Ở Sơn Đoòng, kẻ khoét chính là một dòng sông ngầm chảy dưới chân núi. Dòng nước mài theo một đường đứt gãy yếu của đá, mỗi mùa lũ lại cuốn đi thêm một ít. Người ta ước đoán quá trình ấy kéo dài vài triệu năm.
Bạn có thể hình dung giống cách giọt nước mái hiên nhỏ mãi lên bậc thềm làm lõm một vết. Chỉ khác là ở đây, giọt nước được thay bằng cả một con sông, và thời gian được kéo dài ra gấp hàng trăm nghìn lần một đời người.
Vì sao trong hang lại có cả rừng cây và mây?
Điều làm Sơn Đoòng khác hẳn những hang lớn khác là hai chỗ trần hang bị sụt. Ở đó, lớp đá phía trên mỏng dần rồi đổ xuống, để lại một cái giếng trời khổng lồ. Người làm hang gọi chỗ này là hố sụt.
Ánh nắng rọi qua hố sụt, cộng với nước và lớp đất đá vụn dưới đáy, đủ cho hạt giống theo gió và theo chim rơi xuống nảy mầm. Lâu dần, cả một khoảnh rừng mọc lên ngay trong lòng hang, có cây cao vài chục mét, có dây leo, có côn trùng và chim chóc.
Mây thì sinh ra vì chênh lệch nhiệt độ. Không khí trong hang mát và ẩm quanh năm, khi gặp luồng khí bên ngoài ấm hơn tràn vào qua cửa hang hay hố sụt, hơi nước ngưng lại thành sương mù trôi lững lờ. Những đoàn đi vào kể có lúc nhìn về phía trước chỉ thấy một màn trắng.
Thế là chỉ trong một cái hang, mình có đủ ba thứ tưởng chỉ có ngoài trời: rừng, mây và một dòng sông.
Bức tường đá và những viên ngọc trong hang
Đi gần tới cuối hang, đoàn khảo sát từng gặp một vách đá vôi dựng đứng cao chừng chín mươi mét chắn ngang đường. Họ đặt cho nó cái tên vui là Bức tường Việt Nam, và phải dùng dây leo kỹ thuật mới vượt qua được.
Ở một số ngách khô hơn, có những viên đá tròn nằm trong các vũng nước nông, người ta gọi là ngọc động. Chúng hình thành khi nước nhỏ giọt mang theo chất vôi, một hạt cát nhỏ bị nước đảo đều liên tục, lớp vôi bám quanh nó từng lớp mỏng như cách người ta lăn viên trôi nước trong bột.
Ngọc động thường chỉ nhỏ như hạt đậu, nhưng ở Sơn Đoòng có viên to cỡ nắm tay. Muốn lớn được như vậy, chỗ đó phải yên tĩnh không ai chạm tới trong một thời gian cực kỳ dài.
Đó cũng là lý do vì sao người đi hang luôn được dặn không nhặt, không giẫm lên những thứ này. Một bước chân vô ý có thể phá hỏng thứ thiên nhiên mất hàng chục nghìn năm mới làm xong.
Ai tìm ra Sơn Đoòng?
Như nhiều kỳ quan khác, người đầu tiên biết đến cái hang là người dân địa phương. Khoảng đầu những năm chín mươi, một người đi rừng trú mưa đã tình cờ thấy cửa hang, nghe tiếng gió và tiếng nước ầm ầm vọng ra từ bên trong. Sau đó một thời gian dài, chính anh cũng không tìm lại được lối vào.
Đến năm hai nghìn không trăm lẻ chín, một đoàn thám hiểm hang động người Anh phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam được dẫn tới cửa hang và bắt đầu khảo sát. Họ đo đạc, vẽ sơ đồ, và nhận ra mình đang đứng trong một lòng hang lớn hơn mọi thứ từng biết.
Năm hai nghìn không trăm mười chín, thợ lặn còn tìm thấy một đường nước ngầm nối Sơn Đoòng với một hang bên cạnh, khiến tổng không gian của hệ thống này càng lớn hơn.
Câu chuyện này nhắc mình một điều thú vị: ngay ở thế kỷ hai mươi mốt, khi vệ tinh đã chụp từng ngọn đồi, vẫn còn những khoảng không khổng lồ nằm ngay dưới chân núi mà chưa ai đặt chân tới.
Lớn nhất thế giới, nhưng là lớn theo kiểu nào?
Giờ mình nói tới chữ lớn nhất. Đo một cái hang khó hơn đo một căn phòng nhiều, vì hang không vuông vức. Có ba cách hay dùng: đo diện tích sàn của một gian hang, đo thể tích của một gian, hoặc đo kích thước của cả lòng hang chạy dài.
Theo diện tích sàn, người ta hay nhắc tới gian Sarawak trong một hang ở Malaysia. Theo thể tích của một gian đơn lẻ, có một gian hang ở miền nam Trung Quốc được đo vào khoảng năm hai nghìn không trăm mười ba còn lớn hơn. Còn khi tính kích thước lòng hang, tức đường hầm chạy dài cả mấy cây số, thì Sơn Đoòng đứng đầu.
Vậy nên câu đúng nhất là Sơn Đoòng có lòng hang lớn nhất từng được đo. Nói cho rõ như thế không làm nó kém đi chút nào, mà còn giúp mình hiểu vì sao các bài báo đôi khi viết khác nhau.
Một điều nữa: những con số đo được chỉ là con số hôm nay. Vùng núi đá vôi này còn rất nhiều hang chưa ai khảo sát hết, và biết đâu một ngày nào đó kỷ lục lại đổi chủ.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường có vào được hang Sơn Đoòng không?
Có, nhưng chỉ theo những đoàn nhỏ được cấp phép, có người dẫn và đội hỗ trợ chuyên nghiệp, số chỗ mỗi năm rất hạn chế. Chuyến đi kéo dài nhiều ngày, phải lội suối, leo dốc, ngủ lều trong hang, nên cần sức khoẻ tốt và tuyệt đối không tự ý đi.
Hố sụt trong hang hình thành thế nào?
Hố sụt là chỗ trần hang bị nước bào mỏng dần cho tới khi không đỡ nổi sức nặng phía trên và đổ sập xuống. Kết quả là một lỗ thủng lớn nối lòng hang với bầu trời, ánh sáng lọt vào nên cây cối mọc được.
Ngọc động có phải là ngọc quý không?
Không phải đá quý như ngọc trai hay ngọc bích. Đó là những viên đá vôi tròn hình thành khi một hạt nhân nhỏ được nước đảo liên tục và vôi bám quanh từng lớp, giá trị của nó nằm ở chỗ hiếm và mất rất lâu mới thành.
Vùng Phong Nha – Kẻ Bàng còn hang nào nổi tiếng khác?
Vùng này có rất nhiều hang, trong đó động Phong Nha với dòng sông ngầm và động Thiên Đường với nhũ đá dày đặc là hai nơi khách tham quan dễ đến. Vườn quốc gia được công nhận là di sản thiên nhiên thế giới nhờ giá trị địa chất và hệ sinh thái.
Vì sao hang đá vôi hay có thạch nhũ?
Nước thấm qua đá mang theo vôi hoà tan, khi nhỏ giọt từ trần xuống thì một ít khí thoát ra và vôi đọng lại thành một vòng nhỏ. Hàng nghìn năm như vậy tạo nên nhũ đá thả từ trần, còn chỗ giọt nước rơi xuống sàn mọc lên măng đá.
