Salar de Uyuni trở thành tấm gương khổng lồ vì nó phẳng đến kinh ngạc, và vào mùa mưa một lớp nước mỏng chỉ vài phân phủ đều lên mặt muối. Lớp nước ấy lặng như mặt kính, phản chiếu trọn bầu trời, khiến người đứng giữa có cảm giác đi trên mây.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ai lớn lên gần những cánh đồng muối ở miền Trung hay đồng bằng sông Cửu Long chắc quen với màu trắng lấp lánh của hạt muối. Hôm nay mình đưa bạn tới một cánh đồng muối rộng hơn cả một tỉnh, nằm trên cao nguyên Andes của Bolivia, cao hơn mặt biển khoảng ba nghìn sáu trăm mét.
Một cánh đồng muối khổng lồ ra đời từ đâu?
Hàng chục nghìn năm trước, vùng cao nguyên này có những hồ nước lớn. Nước từ núi đổ về mang theo khoáng chất hoà tan, trong đó có muối. Vì vùng này không có đường thoát nước ra biển, nước chỉ còn một cách rời đi là bốc hơi.
Khi khí hậu khô dần, các hồ cạn đi. Nước bay hơi lên trời, còn muối thì ở lại. Cứ thế qua thời gian rất dài, muối kết lại thành một lớp vỏ cứng trắng xoá phủ lên cả một vùng rộng hơn mười nghìn cây số vuông.
Bạn có thể làm thí nghiệm nhỏ ở nhà để hiểu: hoà một thìa muối vào chén nước, để chén ở chỗ nắng vài ngày. Nước cạn hết, đáy chén còn lại lớp muối trắng. Uyuni là cái chén ấy, chỉ là to gấp vô số lần.
Dưới lớp vỏ muối dày vài mét là một lớp nước mặn rất đậm đặc. Lớp nước này chứa nhiều khoáng chất, trong đó có liti, thứ kim loại dùng làm pin điện thoại và xe điện, nên vùng này được coi là một trong những nguồn liti lớn của thế giới.
Phẳng đến mức nào mà dùng được để chỉnh vệ tinh?
Trên cả vùng rộng mênh mông đó, chỗ cao nhất và chỗ thấp nhất chỉ chênh nhau chưa tới một mét. Nếu thu nhỏ cánh đồng muối lại bằng cỡ một cái sân bóng, độ gồ ghề của nó còn mỏng hơn một tờ giấy.
Nhờ phẳng và rộng như vậy, lại sáng trắng phản xạ tốt, nơi này từng được dùng để kiểm tra và hiệu chỉnh các thiết bị đo độ cao gắn trên vệ tinh. Vệ tinh đo một mặt đất mà mình biết chắc là gần như bằng tuyệt đối thì dễ phát hiện thiết bị lệch ở đâu.
Vì sao lại phẳng được như thế? Mỗi mùa mưa, nước ngập nông khắp vùng rồi khô đi, muối tan ra một chút và kết tinh lại, lấp đầy chỗ trũng. Thiên nhiên cứ như vậy tự san phẳng lại mặt sân mỗi năm.
Chính độ phẳng này làm ra những bức ảnh nổi tiếng. Không có gì làm mốc để mắt đo xa gần, người ta chụp được ảnh một người đứng trên nắp chai, hay một chú khủng long đồ chơi đuổi theo cả đoàn khách.
Mặt gương trời chỉ xuất hiện vào lúc nào?
Tấm gương không có quanh năm. Nó chỉ hiện ra vào mùa mưa ở Nam bán cầu, khoảng từ cuối năm sang đầu năm sau, khi mưa trên núi đổ xuống phủ một lớp nước mỏng.
Lớp nước phải vừa đủ mỏng để không gợn sóng, và trời phải lặng gió. Hôm nào có gió, mặt nước lăn tăn, gương vỡ thành nghìn mảnh, bức ảnh không còn hai bầu trời trên dưới nữa.
Vào mùa khô thì ngược lại, mặt muối cứng và khô, nứt thành những ô lục giác đều đặn trải dài tới chân trời. Các ô này hình thành do nước bốc hơi và muối kết tinh lại theo những gờ nổi, giống mặt ruộng khô nứt nẻ nhưng đều đặn hơn nhiều.
Vậy nên hai người đến Uyuni vào hai mùa khác nhau sẽ kể cho bạn về hai thế giới khác nhau: một bên là gương trời, một bên là tấm thảm lục giác trắng vô tận.
Con người và sinh vật sống thế nào quanh cánh đồng muối?
Người dân các làng quanh vùng làm muối theo cách truyền thống: cào muối thành từng đống hình nón nhỏ cho ráo nước, rồi chở về sấy, đóng gói. Hình ảnh những đống muối thẳng hàng trên nền trắng gợi nhớ rất nhiều tới ruộng muối nhà mình.
Muối ở đây nhiều tới mức có những ngôi nhà và khách sạn được xây bằng gạch muối, bàn ghế cũng là khối muối cắt ra. Mưa nhiều thì người ta phải sửa lại tường, vì muối gặp nước thì tan.
Giữa cánh đồng có những hòn đảo đá, từng là đảo của hồ cổ, trên đó mọc những cây xương rồng cao lớn sống rất lâu năm. Đứng trên đảo nhìn ra bốn phía chỉ thấy trắng, giống một hòn đảo giữa biển đóng băng.
Ở các hồ nước mặn quanh vùng, hồng hạc đến kiếm ăn và làm tổ, nhờ những loài tảo và sinh vật nhỏ sống được trong nước mặn. Màu hồng của chúng đến từ chính thức ăn ấy.
Đến một nơi cao và trắng như vậy cần lưu ý gì?
Uyuni nằm ở độ cao hơn ba nghìn sáu trăm mét, không khí loãng hơn ở đồng bằng nhiều. Người mới tới dễ bị mệt, khó thở, đau đầu, nên thường được khuyên đi chậm, uống đủ nước và nghỉ vài ngày để cơ thể quen dần.
Màu trắng của muối phản chiếu nắng rất mạnh, cộng với ánh nắng ở trên cao gắt hơn, dễ làm cháy da và chói mắt. Kính râm và áo che nắng ở đây không phải chuyện làm đẹp mà là chuyện cần thiết.
Cánh đồng rộng và không có đường kẻ, nên đi lại phải theo người dẫn quen vùng. Chỉ một trận mưa là các vệt bánh xe cũ biến mất, người lạ rất dễ lạc phương hướng.
Và cũng như ở ruộng muối quê mình, ở đây có những người sống bằng nghề muối. Tôn trọng chỗ làm của họ, không giẫm phá những đống muối đang phơi, là phép lịch sự đơn giản nhất của người khách.
Câu hỏi thường gặp
Salar de Uyuni rộng bao nhiêu?
Cánh đồng muối rộng hơn mười nghìn cây số vuông, là cánh đồng muối lớn nhất thế giới. Để dễ hình dung, diện tích ấy tương đương một tỉnh lớn của Việt Nam.
Muối ở Uyuni có ăn được không?
Người dân địa phương vẫn khai thác muối để ăn và bán, sau khi làm sạch, sấy và bổ sung theo quy định nơi đó. Muối cào trực tiếp từ mặt đồng thì còn lẫn đất cát, chưa phải muối dùng ngay.
Vì sao mặt muối mùa khô nứt thành hình lục giác?
Khi nước bốc hơi, muối kết tinh lại và đẩy lên thành những gờ nổi, các gờ có xu hướng gặp nhau thành mạng lưới đều đặn. Hình lục giác là kiểu chia mặt phẳng tiết kiệm và cân bằng, nên thiên nhiên hay tạo ra nó.
Liti dưới cánh đồng muối được khai thác thế nào?
Liti nằm trong lớp nước mặn dưới vỏ muối, thường được bơm lên các ao lớn cho nắng làm bay hơi rồi tách ra. Việc khai thác cần cân nhắc kỹ vì dùng nhiều nước ở một vùng vốn khô hạn.
Ở Việt Nam có cánh đồng muối nào phản chiếu bầu trời không?
Ruộng muối ven biển ở nhiều tỉnh miền Trung và miền Nam vào sáng sớm lặng gió cũng có lúc phản chiếu trời rất đẹp. Quy mô thì nhỏ hơn nhiều, nhưng nguyên lý là một: mặt nước nông, phẳng, không gợn sóng.
