Grand Canyon là kết quả của một cuộc chạy đua chậm rãi giữa dòng sông Colorado và mặt đất: cao nguyên được nâng lên dần, còn dòng sông thì cứ cắt xuống, phần lớn trong khoảng vài triệu năm gần đây. Kết quả là một hẻm vực dài khoảng bốn trăm năm mươi cây số, có chỗ sâu gần hai cây số.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Hôm nay mình bay sang miền tây nước Mỹ, tới bang Arizona, đứng ở mép một vực đá mà người ta bảo nhìn xuống là thấy cả cuốn sử Trái Đất mở ra từng trang. Mình sẽ cùng đọc thử vài trang ấy.
Một dòng sông khoét được cái vực sâu gần hai cây số bằng cách nào?
Thoạt nghe khó tin, vì nước thì mềm còn đá thì cứng. Nhưng sông Colorado không mài đá bằng nước trơn. Nó cuốn theo cát, sỏi, có khi cả những tảng đá lớn trong mùa lũ, và chính những thứ ấy làm việc như một tờ giấy nhám khổng lồ chà xuống lòng sông.
Điều quan trọng thứ hai là mặt đất xung quanh không đứng yên. Cả vùng cao nguyên Colorado được vỏ Trái Đất đẩy lên cao dần. Đất càng lên cao, dòng sông càng chảy dốc và mạnh, càng cắt xuống nhanh hơn. Hai lực ấy cộng lại tạo nên một hẻm vừa sâu vừa dốc.
Còn bề ngang thì do mưa, băng giá và sạt lở làm vách lở dần ra hai bên. Lớp đá cứng đứng thành vách dựng, lớp đá mềm sụt thành dốc thoải, nên vách hẻm trông như những bậc thang khổng lồ.
Bao lâu thì khoét xong là chuyện các nhà địa chất còn tranh luận. Nhiều bằng chứng cho thấy phần lớn hẻm được khoét trong khoảng năm sáu triệu năm gần đây, nhưng cũng có ý kiến cho rằng một vài đoạn đã bắt đầu từ sớm hơn nhiều. Câu hỏi này đến giờ vẫn chưa ngã ngũ.
Đọc vách đá như đọc một cuốn sách
Đứng ở mép trên, bạn nhìn thấy những dải màu nằm ngang: kem, đỏ gạch, nâu, xám. Mỗi dải là một lớp đá, phần lớn là đá trầm tích, tức là đá hình thành từ cát, bùn hay vỏ sinh vật lắng xuống rồi ép chặt.
Nguyên tắc đọc rất đơn giản: lớp nằm dưới thường cũ hơn lớp nằm trên, giống chồng báo cũ để trong góc nhà, tờ dưới cùng là tờ lâu nhất. Lớp trên cùng của hẻm có tuổi khoảng hai trăm bảy mươi triệu năm.
Đi xuống tận đáy, gần lòng sông, là một loại đá sẫm màu, cứng, có vân xoắn, đã bị nhiệt và sức ép biến đổi. Đá này có tuổi khoảng gần hai tỷ năm, thuộc những phần đá cổ nhất mà người ta có thể chạm tay vào ở Bắc Mỹ.
Giữa các lớp còn có những chỗ hụt mất cả trăm triệu năm, nơi đá cũ bị bào mòn trước khi lớp mới phủ lên. Các nhà địa chất gọi đó là mặt bất chỉnh hợp, giống một cuốn sách bị xé mất cả tập ở giữa, và đi tìm xem những trang bị mất đã đi đâu là một trong những câu đố lớn của ngành.
Vì sao trong vách Grand Canyon không có xương khủng long?
Đây là câu hỏi mà trẻ con hay hỏi nhất khi nghe nói hẻm có nhiều hoá thạch. Câu trả lời nằm ngay trong con số tuổi đá mình vừa nói.
Lớp đá trên cùng của hẻm đã có tuổi khoảng hai trăm bảy mươi triệu năm, trong khi khủng long chỉ xuất hiện sau đó vài chục triệu năm. Nghĩa là toàn bộ các lớp đá phơi ra ở hẻm đều đã hình thành xong trước khi khủng long ra đời.
Thay vào đó, vách hẻm giữ hoá thạch của những sinh vật cổ hơn: bọ ba thùy từng bò dưới đáy biển xưa, san hô, vỏ sò, dấu chân những loài bò sát nhỏ in trên lớp cát cổ.
Những lớp đá có thể chứa xương khủng long từng nằm phía trên, nhưng ở khu vực hẻm, chúng đã bị bào mòn đi gần hết. Muốn tìm thì phải sang những vùng lân cận, nơi các lớp trẻ hơn còn sót lại.
Có người sống dưới đáy hẻm không?
Có. Con người đã sống quanh và trong hẻm từ hàng nghìn năm trước. Ngày nay, người Havasupai vẫn có một làng nằm sâu dưới một nhánh hẻm, bên dòng suối nước xanh ngọc chảy qua những thác nước đẹp như tranh.
Làng ấy không có đường ô tô tới tận nơi. Người ta đi bộ hoặc cưỡi ngựa, và hàng hoá, thư từ từ lâu đã được chở vào bằng la. Chuyện nghe như cổ tích nhưng là đời sống bình thường của một cộng đồng đến nay.
Hẻm cũng là vùng đất thiêng của nhiều dân tộc bản địa khác trong vùng. Với họ, đây không chỉ là một kỳ quan để ngắm mà là nơi gắn với nguồn gốc và tổ tiên.
Còn người châu Âu thì phải đến năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín mới có đoàn đầu tiên được ghi chép đi thuyền xuôi trọn dòng sông qua hẻm, do một cựu binh cụt một tay tên là John Wesley Powell dẫn đầu. Họ đi trên những chiếc thuyền gỗ, vượt thác ghềnh mà không biết phía trước có gì.
Ngắm Grand Canyon nên để ý điều gì?
Nếu có dịp tới, điều đầu tiên người ta hay khuyên là đừng chỉ ngắm buổi trưa. Lúc bình minh và hoàng hôn, nắng xiên làm các lớp đá đổi màu từng phút, vách hẻm như có ai đang tô lại.
Điều thứ hai là đừng xem nhẹ chuyện đi bộ xuống đáy. Đi xuống thì dễ, đi lên mới mệt, và nhiệt độ dưới đáy vào mùa hè có thể nóng hơn ở mép trên rất nhiều. Mỗi năm đều có người phải cứu hộ vì xuống quá sâu mà không mang đủ nước.
Nếu chưa đi được, bạn vẫn có thể chơi trò đọc lớp đá ngay ở Việt Nam. Những vách đất bờ sông, những mỏm đá bên đường đèo đều có lớp, và câu hỏi lớp nào cũ hơn lớp nào luôn là trò vui cho cả nhà.
Hẻm vực này nhắc mình rằng những thay đổi lớn nhất trên mặt đất thường không đến bằng một tiếng nổ, mà bằng sự kiên nhẫn của một dòng sông chảy suốt triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Grand Canyon sâu nhất bao nhiêu?
Ở chỗ sâu nhất, đáy hẻm thấp hơn mép trên khoảng gần một nghìn tám trăm mét, tức gần hai cây số. Bề ngang từ mép này sang mép kia có chỗ chỉ vài cây số, có chỗ lên tới gần ba mươi cây số.
Grand Canyon có phải hẻm núi sâu nhất thế giới không?
Không. Có những hẻm núi ở vùng Himalaya và Nam Mỹ sâu hơn nếu tính từ đỉnh núi hai bên xuống. Grand Canyon nổi tiếng vì vừa sâu, vừa dài, vừa phơi ra một chuỗi lớp đá rõ ràng hiếm có.
Sông Colorado bây giờ còn khoét hẻm sâu thêm không?
Vẫn còn, nhưng rất chậm, và các con đập ở thượng nguồn đã giữ lại phần lớn phù sa nên sức mài của dòng sông giảm đi nhiều. Thay đổi diễn ra trong thời gian địa chất chứ mắt người khó thấy.
Hoá thạch phổ biến nhất ở Grand Canyon là gì?
Là hoá thạch của sinh vật biển cổ như vỏ sò, san hô, huệ biển và bọ ba thùy, vì nhiều lớp đá hình thành dưới đáy biển. Ngoài ra còn có dấu chân những loài bò sát nhỏ in trên các lớp cát cổ.
Grand Canyon được bảo vệ từ khi nào?
Vùng này trở thành công viên quốc gia của Mỹ từ năm một nghìn chín trăm mười chín và sau đó được công nhận là di sản thế giới. Đi tham quan thì nên theo đúng các lối mòn và hướng dẫn của kiểm lâm.
