Cá voi xanh là con vật lớn nhất từng sống trên Trái Đất, kể cả so với khủng long, dài tới khoảng ba mươi mét và nặng hàng trăm tấn. Thức ăn chính của nó lại là krill, một loài giáp xác giống con tôm nhỏ chỉ dài cỡ đốt ngón tay, nhưng nó ăn chúng theo đơn vị tấn mỗi ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Dân biển miền Trung mình vẫn kính cẩn gọi cá voi là cá Ông. Hôm nay mình kể về người khổng lồ lớn nhất trong họ nhà cá Ông, và cách một con vật to như thế sống được bằng những bữa ăn nhỏ xíu.
Cá voi xanh lớn tới mức nào?
Một con cá voi xanh trưởng thành có thể dài tới khoảng ba mươi mét, tức là bằng ba chiếc xe buýt xếp nối đuôi nhau. Con lớn nhất từng được cân nặng gần hai trăm tấn.
Chỉ riêng trái tim của nó, theo một mẫu được các nhà khoa học đo đạc, đã nặng gần hai tạ. Lưỡi của nó nặng ngang một con voi. Một con non mới sinh đã dài cỡ bảy mét, mỗi ngày bú một lượng sữa rất lớn và tăng cân nhanh khó tin.
Vì sao nó lớn được như thế mà khủng long không theo kịp? Một phần là nhờ nước. Nước đỡ sức nặng cơ thể, xương không phải gánh hết như trên cạn. Phần nữa là thức ăn của nó có rất nhiều ở những vùng biển lạnh.
Dù to lớn, cá voi xanh lại không có răng. Trong miệng nó là những tấm sừng mọc thành hàng như lược, làm từ cùng loại chất với móng tay mình. Đó là dụng cụ ăn uống đặc biệt của nhóm cá voi tấm sừng hàm.
Một cái miệng khổng lồ ăn những con tôm nhỏ như thế nào?
Krill sống thành đàn dày đặc ở vùng nước lạnh, có khi cả một mảng biển đỏ hồng lên vì chúng. Cá voi xanh lao vào đàn krill, há miệng thật rộng.
Dưới cằm và họng nó có những nếp gấp chạy dọc như đàn xếp. Khi há miệng, các nếp gấp giãn ra, phần họng phình to như một quả bóng, nuốt vào một ngụm nước khổng lồ kèm cả đàn krill. Một ngụm nước ấy có thể còn nhiều hơn cả thể tích cơ thể của nó.
Rồi nó khép miệng, dùng chiếc lưỡi lớn ép nước ra qua hàng tấm sừng. Nước chảy ra, krill bị giữ lại như khi mình lọc canh qua cái rây. Thế là xong một miếng.
Mỗi lần lao như vậy tốn rất nhiều sức, nên cá voi xanh chỉ lao khi đàn krill đủ dày. Các nhà khoa học gắn thiết bị lên lưng cá voi đã thấy chúng tính toán rất khéo, bỏ qua đàn mỏng, dồn sức cho đàn dày. Mỗi ngày một con trưởng thành có thể ăn vài tấn krill.
Tiếng gọi trầm vang xa hàng trăm cây số
Cá voi xanh không hát véo von như cá voi lưng gù, nhưng tiếng của chúng lại thuộc loại to nhất trong thế giới động vật. Đó là những âm rất trầm, trầm tới mức phần lớn tai người không nghe được nếu không có máy.
Âm trầm truyền trong nước rất xa. Các nhà khoa học tin rằng tiếng gọi của cá voi xanh có thể đi được hàng trăm cây số, có khi xa hơn, giúp những con sống rải rác giữa đại dương mênh mông vẫn liên lạc được với nhau.
Có một điều thú vị: qua nhiều năm ghi âm, người ta nhận thấy tiếng của cá voi xanh ở một số vùng đang trầm dần đi. Nguyên nhân thật sự vẫn đang được bàn, chưa có lời giải chắc chắn.
Tiếng ồn của tàu thuyền trên biển ngày càng nhiều cũng là một nỗi lo. Với những con vật sống bằng âm thanh, biển ồn ào giống như mình phải nói chuyện giữa một công trường.
Đếm tuổi cá voi bằng ráy tai
Cá voi xanh có thể sống tới khoảng tám chín mươi năm. Nhưng làm sao biết một con cá voi bao nhiêu tuổi, khi nó không có giấy khai sinh và cũng không cho ai lại gần đếm răng.
Câu trả lời nghe vui nhưng có thật. Ở một số loài cá voi tấm sừng hàm, ráy tai tích lại thành một khối dài trong ống tai suốt đời. Mỗi năm có một lớp sáng và một lớp sẫm, giống vân gỗ của thân cây.
Đếm số lớp là biết tuổi. Không chỉ vậy, từng lớp còn giữ lại dấu vết của những gì con vật trải qua năm đó, như mức căng thẳng hay những chất ô nhiễm nó hấp thụ.
Nghĩa là một khối ráy tai cá voi giống như cuốn nhật ký viết bằng hoá chất. Đọc nó, các nhà khoa học hiểu được đời sống của những con vật mà mình không thể đi theo suốt một đời.
Từ bên bờ tuyệt chủng trở về
Trong thế kỷ hai mươi, khi tàu săn cá voi có động cơ mạnh và súng phóng lao, cá voi xanh bị săn với số lượng khổng lồ, nhất là ở vùng biển quanh Nam Cực. Số lượng của chúng giảm xuống chỉ còn một phần rất nhỏ so với trước.
Từ giữa những năm sáu mươi, việc săn cá voi xanh bị cấm trên phạm vi quốc tế. Từ đó, ở một số vùng, số lượng bắt đầu tăng lên chậm chạp, nhưng vẫn còn xa mới trở lại như xưa. Cá voi xanh hiện vẫn là loài nguy cấp.
Ở Việt Nam, ngư dân ven biển từ lâu có tục thờ cá Ông, tin rằng cá voi cứu người gặp nạn trên biển. Khi có cá voi chết dạt vào bờ, người làng làm lễ an táng trang trọng và lập lăng thờ. Tình cảm ấy là một kiểu bảo tồn từ trong văn hoá.
Lần tới cả nhà ghé một lăng Ông ở vùng biển miền Trung, thử hỏi các bác trong làng câu chuyện của lăng. Mỗi lăng thường giữ một câu chuyện riêng về con cá đã về nằm ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi xanh có phải là cá không?
Không, cá voi là động vật có vú giống như mình. Chúng thở bằng phổi, phải ngoi lên mặt nước để lấy hơi, đẻ con và nuôi con bằng sữa.
Vì sao gọi là cá voi xanh?
Dưới nước, da của chúng có màu xanh xám, nhìn qua làn nước trông như xanh lam. Lên khỏi mặt nước thì màu thường xám loang lổ hơn.
Biển Việt Nam có cá voi xanh không?
Cá voi xanh sống chủ yếu ở các vùng biển sâu, xa bờ và di chuyển rất xa, việc gặp ở gần bờ Việt Nam là cực hiếm. Biển Việt Nam có ghi nhận một số loài cá voi và cá heo khác.
Krill là con gì?
Krill là những sinh vật giáp xác nhỏ trông giống con tôm, dài chừng vài phân, sống thành đàn khổng lồ ở vùng biển lạnh. Chúng là thức ăn của cá voi, chim cánh cụt, hải cẩu và nhiều loài cá.
Cá voi xanh thở như thế nào?
Chúng thở qua lỗ phun trên đỉnh đầu. Khi ngoi lên, chúng thở mạnh ra một cột hơi nước cao nhiều mét trông như vòi phun, rồi hít đầy phổi trước khi lặn tiếp.
