Lò vi sóng ra đời từ một quan sát tình cờ vào khoảng năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm: kỹ sư người Mỹ Percy Spencer đứng cạnh một thiết bị phát sóng dùng cho máy radar và phát hiện thanh sô cô la trong túi áo mình đã chảy mềm. Thay vì chỉ bực mình vì cái áo bẩn, ông tò mò thử tiếp với hạt ngô và quả trứng, và từ đó chiếc lò nấu ăn bằng sóng ra đời.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Mỗi sáng hâm cơm, hâm sữa, nhiều nhà bấm nút lò vi sóng mà không nghĩ gì. Hôm nay mình kể chuyện đằng sau cái hộp quen thuộc ấy, một chuyện bắt đầu từ chiến tranh, đi qua một thanh kẹo, và kết thúc trong căn bếp của hàng triệu gia đình.
Người kỹ sư không học hết phổ thông
Percy Spencer sinh ra trong một gia đình nghèo ở nước Mỹ, mồ côi từ nhỏ, phải đi làm từ năm mười hai tuổi và không học hết phổ thông. Nhưng ông ham học, tự đọc sách, tự học điện và vô tuyến, rồi gia nhập hải quân làm việc với máy vô tuyến điện.
Sau đó, ông làm cho một công ty sản xuất thiết bị điện tử và trở thành một trong những chuyên gia giỏi nhất về một linh kiện tên là ma nhê tron, bộ phận tạo ra sóng cực ngắn dùng trong máy radar.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, radar là một công nghệ cực kỳ quan trọng, giúp phát hiện máy bay và tàu địch từ xa. Spencer đã cải tiến cách sản xuất ma nhê tron, giúp làm ra số lượng lớn hơn nhiều so với trước.
Câu chuyện của ông cho thấy một điều: những phát hiện lớn không chỉ đến từ người có bằng cấp cao, mà từ người chịu quan sát và chịu thử.
Thanh kẹo chảy và quả trứng nổ tung
Một ngày, đứng gần một thiết bị đang chạy thử, Spencer nhận ra thanh kẹo sô cô la trong túi áo đã chảy nhão. Theo nhiều lời kể, ông không phải người đầu tiên thấy hiện tượng nóng lên gần thiết bị này, nhưng là người đầu tiên tò mò đi tới cùng.
Ông mang một túi hạt ngô đặt gần thiết bị. Hạt ngô bắt đầu nổ lách tách, bung thành bỏng ngô bay khắp phòng. Ông thử với một quả trứng còn vỏ. Quả trứng rung lên rồi nổ tung, bắn vào mặt một đồng nghiệp đang ghé sát nhìn.
Quả trứng nổ là vì nước bên trong nóng lên rất nhanh, biến thành hơi, mà vỏ trứng kín không cho hơi thoát, áp suất tăng tới mức vỡ tung. Đó cũng chính là lý do đến nay mình vẫn được dặn không cho trứng nguyên vỏ vào lò vi sóng.
Spencer hiểu ngay ý nghĩa: sóng từ thiết bị radar có thể làm nóng thức ăn. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, công ty nơi ông làm đã nộp đơn xin bằng sáng chế cho ý tưởng nấu ăn bằng vi sóng.
Chiếc lò đầu tiên cao hơn người
Chiếc lò vi sóng thương mại đầu tiên ra đời khoảng năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, khác xa chiếc lò nhỏ gọn trong bếp hôm nay. Nó cao gần hai mét, nặng hàng trăm cân, phải dùng nước để làm mát bộ phát sóng.
Giá của nó cũng rất đắt, nên chỉ những nơi như nhà hàng, tàu thuỷ, toa tàu ăn mới dùng. Người ta còn chưa quen, nhiều đầu bếp nghi ngờ món ăn nấu bằng sóng.
Phải mất khoảng hai mươi năm, nhờ kỹ thuật làm ma nhê tron nhỏ và rẻ hơn, những chiếc lò vi sóng nhỏ đặt vừa trên bàn bếp mới xuất hiện cho các gia đình, vào cuối những năm sáu mươi.
Từ đó, lò vi sóng dần trở thành vật quen thuộc trong bếp ở khắp thế giới. Ở Việt Nam, nó phổ biến trong nhiều gia đình thành phố từ khoảng mấy chục năm gần đây, nhất là để hâm nóng và rã đông.
Vì sao vi sóng làm nóng thức ăn?
Vi sóng là một loại sóng điện từ, cùng họ với sóng vô tuyến và ánh sáng, nhưng có bước sóng cỡ vài phân. Trong lò, ma nhê tron tạo ra vi sóng và dội chúng qua lại giữa các vách kim loại.
Thức ăn chứa nhiều nước. Phân tử nước có một đầu mang điện hơi dương, một đầu hơi âm. Khi gặp vi sóng, chúng bị kéo xoay qua xoay lại hàng tỉ lần mỗi giây, cọ xát và va chạm với các phân tử xung quanh, và chuyển động ấy biến thành nhiệt.
Vì vậy thức ăn nhiều nước nóng nhanh, còn bát đĩa khô thì nóng chậm hơn, phần lớn nóng lên vì tiếp xúc với thức ăn nóng. Vi sóng chỉ thấm vào thức ăn vài phân, phần bên trong nóng lên do nhiệt truyền từ ngoài vào, nên món dày thường nóng không đều.
Đó là lý do mâm xoay trong lò quay đều thức ăn, và lời khuyên để thức ăn đứng thêm một hai phút sau khi hâm cho nhiệt lan đều. Một mẹo nhỏ: đặt thức ăn thành vòng tròn, chừa giữa đĩa trống, thường sẽ nóng đều hơn.
Lò vi sóng có an toàn không?
Nhiều người lo vi sóng làm thức ăn nhiễm phóng xạ. Thực ra vi sóng không phải loại bức xạ có thể làm vật chất trở nên phóng xạ. Khi tắt lò, sóng biến mất ngay, thức ăn không giữ lại sóng nào.
Lò được thiết kế với vỏ kim loại và cửa có lưới kim loại nhỏ, lỗ lưới nhỏ hơn bước sóng nhiều nên vi sóng không lọt ra ngoài, trong khi ánh sáng vẫn lọt qua để mình nhìn vào được. Lò bị móp cửa, hỏng bản lề thì nên thay hoặc sửa.
Những nguy hiểm thật sự thường là chuyện khác: bỏng vì thức ăn hay nước quá nóng, trứng nguyên vỏ nổ, hộp nhựa không chịu nhiệt bị chảy, hay cho vật kim loại vào lò gây tia lửa. Kim loại phản xạ vi sóng, các cạnh sắc có thể tạo tia điện, dễ gây cháy.
Nước đun quá lâu trong cốc nhẵn đôi khi nóng quá mức mà chưa sủi, khi khuấy hay cho đường vào có thể sôi bùng lên. Đặt một chiếc thìa gỗ trong cốc khi đun là một mẹo an toàn. Biết những điều này, cả nhà dùng lò vi sóng yên tâm hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hâm thức ăn bằng hộp nhựa trong lò vi sóng không?
Chỉ nên dùng hộp có ghi rõ dùng được cho lò vi sóng. Hộp nhựa thường có thể biến dạng hoặc thôi một số chất vào thức ăn khi nóng, an toàn nhất là dùng bát sứ hoặc thuỷ tinh chịu nhiệt.
Vì sao bát sứ có viền vàng không cho vào lò vi sóng?
Viền vàng hay viền bạc là lớp kim loại mỏng, gặp vi sóng có thể phát tia lửa và làm cháy xém viền. Bát đĩa có hoa văn kim loại nên hâm bằng cách khác.
Lò vi sóng có làm mất chất dinh dưỡng trong rau không?
Nấu bằng lò vi sóng thường nhanh và dùng ít nước, nên một số vitamin dễ tan trong nước có thể được giữ lại tốt hơn so với luộc lâu. Điều quan trọng là không nấu quá lâu.
Percy Spencer có giàu lên nhờ phát minh không?
Bằng sáng chế thuộc về công ty nơi ông làm việc, ông nhận một khoản thưởng nhỏ như các nhân viên khác thời ấy. Nhưng ông được công nhận rộng rãi và sau này giữ vị trí quan trọng trong công ty.
Ngoài lò vi sóng, vi sóng còn dùng vào việc gì?
Vi sóng được dùng trong radar, liên lạc vệ tinh, mạng không dây, điện thoại di động, dự báo thời tiết. Mỗi ứng dụng dùng những dải tần và công suất khác nhau.
