Vịnh Hạ Long có gần hai nghìn hòn đảo vì thật ra đó là đỉnh của một vùng núi đá vôi từng nằm trên cạn, bị nước mưa khoét thành vô số khối riêng lẻ, rồi biển dâng lên làm ngập phần chân. Cái mình gọi là đảo chính là phần ngọn còn trồi khỏi mặt nước.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Ai từng đứng trên boong tàu giữa vịnh chắc đều có cảm giác những hòn đảo kia như mọc lên từ nước. Hôm nay mình tua ngược thời gian để xem chúng đã thật sự ra đời như thế nào, và vì sao người xưa lại nghĩ tới chuyện rồng.
Đá ở Hạ Long từ đâu ra?
Phần lớn đảo ở Hạ Long làm bằng đá vôi. Đá vôi là đá sinh ra dưới biển, từ vô số vỏ và xương của sinh vật biển nhỏ li ti lắng đọng qua thời gian cực dài. Các lớp đá ở vùng này hình thành từ khoảng mấy trăm triệu năm trước, khi nơi đây còn là một vùng biển cổ.
Sau đó, những chuyển động của vỏ Trái Đất đẩy đáy biển cổ lên cao, biến nó thành đất liền. Những lớp đá vôi dày nằm phơi ra dưới nắng mưa.
Nếu bạn để ý kỹ vách đá ở một số đảo, sẽ thấy những đường kẻ ngang như các lớp bánh chồng lên nhau. Mỗi lớp là một giai đoạn lắng đọng dưới đáy biển xưa.
Đây là chuyện quen thuộc với miền Bắc Việt Nam. Những dãy núi đá vôi ở Ninh Bình mà người ta hay gọi là Hạ Long trên cạn thật ra là anh em họ hàng của các đảo ngoài vịnh, chỉ khác là chúng chưa bị biển nhấn chìm.
Nước mưa đã khoét núi thành từng khối như thế nào?
Đá vôi có một điểm yếu: nó tan dần trong nước mưa có chút axít tự nhiên. Nước len theo các khe nứt, khoét rộng chúng ra, chia một khối núi lớn thành nhiều khối nhỏ đứng tách nhau. Kiểu địa hình này các nhà địa chất gọi là địa hình các-xtơ.
Hàng triệu năm mưa nhiệt đới đã biến vùng này thành một rừng tháp đá: những ngọn núi dựng đứng, vách dốc, đỉnh nhọn hoặc tròn, giữa chúng là thung lũng và đồng bằng nhỏ.
Nước còn ngấm vào bên trong và tạo ra hang động. Những hang nổi tiếng mà khách tham quan hay vào như hang Sửng Sốt, hang Đầu Gỗ hay động Thiên Cung đều là dấu vết của thời kỳ nước khoét đá này.
Vậy đến đây, mình có một vùng đồi núi đá vôi trên cạn. Thứ còn thiếu để thành Vịnh Hạ Long là biển.
Biển đã dâng lên nhấn chìm vùng núi ra sao?
Trong kỷ băng hà gần nhất, rất nhiều nước trên Trái Đất bị giữ lại thành những tảng băng khổng lồ trên lục địa. Mực nước biển khi đó thấp hơn bây giờ khoảng một trăm hai mươi mét, và cả vùng vịnh Bắc Bộ phần lớn là đất liền.
Khi khí hậu ấm lên, băng tan, nước biển dâng dần. Nước tràn vào các thung lũng giữa những ngọn tháp đá, phủ kín phần chân, chỉ chừa lại phần đỉnh. Quá trình này diễn ra trong khoảng vài nghìn năm, tức là rất gần với thời của con người.
Thế nên nếu có cỗ máy thời gian quay về chừng hai mươi nghìn năm trước, bạn có thể đi bộ giữa những ngọn núi mà hôm nay người ta phải đi thuyền mới tới.
Đó cũng là lý do đáy vịnh khá nông và bằng phẳng, nước thường lặng. Vịnh được che chắn bởi rất nhiều đảo nên sóng lớn ngoài khơi khó vào sâu.
Ngấn sóng dưới chân đảo kể chuyện gì?
Đi thuyền sát các đảo, bạn sẽ thấy ở chân vách có một đường lõm vào như ai đó dùng thìa khoét quanh. Đó là ngấn do sóng và nước biển hoà tan đá vôi ở đúng mực nước dao động hằng ngày.
Có những ngấn khoét sâu tới mức hòn đảo trông như cái nấm, phần trên to hơn phần chân. Một số nơi còn có ngấn nằm cao hơn mực nước hiện nay, là dấu vết những thời kỳ mực nước biển từng ở chỗ khác.
Với các nhà khoa học, những vết ấy như vạch chia trên một cái thước, giúp họ đọc lại lịch sử lên xuống của biển. Với người đi thuyền, đó là chỗ sóng vỗ nghe ì oạp rất vui tai.
Ngấn sóng cũng là lời nhắc rằng cảnh quan này chưa xong. Biển vẫn đang mài từng chút, và hàng triệu năm nữa, có những hòn đảo hôm nay sẽ chỉ còn là một mỏm đá.
Người xưa kể gì về những hòn đảo, và người nay giữ chúng thế nào?
Chữ Hạ Long có nghĩa là rồng đáp xuống. Truyền thuyết kể rằng khi đất nước bị giặc từ biển kéo tới, trời sai một đàn rồng xuống giúp, rồng phun ngọc và châu, ngọc rơi xuống biển hoá thành những hòn đảo chắn đường giặc.
Đó là một câu chuyện dân gian đẹp, chứ không phải lời giải thích khoa học. Nhưng nó cho thấy người xưa đã nhìn những dãy đảo uốn lượn ngoài khơi và thấy ở đó hình dáng của một con rồng đang nằm.
Ngày nay, vịnh được công nhận là di sản thiên nhiên thế giới từ năm một nghìn chín trăm chín mươi tư. Từng có những làng chài nổi sống giữa vịnh nhiều đời, đánh cá, nuôi cá lồng, trẻ con chèo thuyền đi học. Nhiều hộ sau này đã chuyển lên bờ để giảm ô nhiễm cho vịnh.
Còn những hòn đảo có hình dáng quen thuộc như hòn Trống Mái, hai khối đá như đôi gà đối mặt nhau, thì được giữ gìn cẩn thận. Lần tới đi ngang, cả nhà thử đoán xem hòn nào giống con vật gì, đó cũng là một cách chơi mà người dân trên vịnh vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Vịnh Hạ Long chính xác có bao nhiêu hòn đảo?
Người ta hay nói gần hai nghìn hòn đảo lớn nhỏ, nhưng con số chính xác thay đổi theo cách đếm, nhất là có tính những mỏm đá rất nhỏ hay không. Điều quan trọng hơn con số là mật độ đảo dày đặc trên một vùng nước khá hẹp.
Hạ Long trên cạn ở Ninh Bình có liên quan gì đến Vịnh Hạ Long?
Cả hai đều là địa hình đá vôi bị nước mưa khoét thành những ngọn núi đứng riêng. Khác nhau ở chỗ vùng Ninh Bình chưa bị biển nhấn chìm nên thung lũng giữa núi là ruộng lúa và sông nhỏ.
Vì sao nước Vịnh Hạ Long thường lặng sóng?
Vịnh được hàng nghìn hòn đảo bao quanh nên sóng lớn ngoài khơi bị chặn lại trước khi vào sâu. Đáy vịnh cũng khá nông và bằng, nên mặt nước trong vịnh thường êm hơn biển mở.
Hang động ở Vịnh Hạ Long hình thành khi nào?
Phần lớn hang được nước ngầm khoét ra từ thời vùng này còn là đất liền, trước khi biển dâng. Vì vậy nhiều hang nằm cao trên vách đảo, cửa hang là chỗ dòng nước ngầm xưa từng chảy ra.
Đi Vịnh Hạ Long nên lưu ý gì để giữ gìn cảnh quan?
Không xả rác xuống biển, không bẻ nhũ đá hay viết vẽ lên vách hang, và đi theo các tuyến được phép. Những thứ nhỏ ấy cộng lại quyết định vịnh còn đẹp cho con cháu mình hay không.
