Tắc kè hoa đổi màu chủ yếu để nói chuyện với đồng loại và để điều chỉnh thân nhiệt, còn ngụy trang chỉ là một phần nhỏ của câu chuyện. Màu của chúng thay đổi nhờ những tinh thể siêu nhỏ xếp thành lưới trong da, khi lưới giãn ra hay co lại thì màu ánh sáng phản chiếu cũng đổi theo.
Chào bạn, đây là Nhà Khám Phá. Trong tiếng Việt, ai hay thay đổi ý kiến thường bị gọi đùa là tắc kè hoa. Nhưng hôm nay mình sẽ thấy con vật thật đổi màu một cách có lý do rõ ràng, và cách nó làm còn tinh xảo hơn mình tưởng nhiều.
Đổi màu nhờ những tinh thể nhỏ trong da
Trong một thời gian dài, người ta nghĩ tắc kè hoa đổi màu giống con mực, nhờ những túi sắc tố co giãn. Tắc kè hoa có sắc tố thật, nhưng một nghiên cứu năm hai nghìn không trăm mười lăm cho thấy bí quyết lớn nằm ở chỗ khác.
Dưới lớp da ngoài, tắc kè hoa có một lớp tế bào chứa những tinh thể cực nhỏ, xếp đều nhau thành một tấm lưới. Ánh sáng chiếu vào tấm lưới này bị phản xạ, và màu phản xạ phụ thuộc vào khoảng cách giữa các tinh thể.
Khi con vật bình tĩnh, các tinh thể xếp sát nhau, phản chiếu ánh sáng xanh lam, hoà với sắc tố vàng bên trên thành màu xanh lá. Khi bị kích thích, nó giãn tấm lưới ra, các tinh thể xa nhau hơn, ánh sáng phản chiếu chuyển sang vàng, cam, đỏ.
Màu kiểu này gọi là màu cấu trúc, cùng loại với màu óng ánh của cánh bướm, lông công hay vỏ bong bóng xà phòng. Nó không phải sơn màu lên, mà là cách ánh sáng nhảy múa trên những cấu trúc nhỏ li ti.
Đổi màu để nói chuyện
Nếu quan sát tắc kè hoa ngoài tự nhiên, người ta thấy những màu rực rỡ nhất xuất hiện không phải khi chúng trốn, mà khi chúng gặp nhau.
Hai con đực gặp nhau sẽ phô màu sáng rực để doạ đối thủ. Con nào đổi màu nhanh hơn, sáng hơn thường thắng mà không cần đánh nhau. Con thua thì chuyển sang màu tối, xỉn đi, như cúi đầu nhận thua và lủi đi.
Con cái cũng dùng màu để báo tin. Ở một số loài, con cái đang mang trứng chuyển sang màu sẫm có đốm, như tấm biển báo cho con đực biết đừng làm phiền.
Nói cách khác, làn da của tắc kè hoa giống một màn hình hiển thị tâm trạng. Đồng loại nhìn vào là biết nó đang bình tĩnh, giận dữ, sợ hãi hay muốn tìm bạn.
Đổi màu để giữ ấm và làm mát
Tắc kè hoa là bò sát, máu lạnh, nghĩa là thân nhiệt phụ thuộc vào môi trường xung quanh. Buổi sáng trời lạnh, chúng cần sưởi nắng để cơ thể đủ ấm hoạt động.
Lúc ấy nhiều con chuyển sang màu sẫm hơn. Màu tối hấp thụ ánh nắng tốt hơn, giống như bạn mặc áo đen ngoài nắng sẽ thấy nóng hơn áo trắng. Khi đã đủ ấm, hoặc trưa nắng gắt, chúng chuyển về màu sáng hơn để bớt hấp thụ nhiệt.
Còn chuyện ngụy trang thì sao? Màu xanh lá lúc nghỉ ngơi của nhiều loài đã hợp sẵn với lá cây rồi. Phần lớn thời gian chúng ngụy trang nhờ màu nền này và nhờ dáng đi chậm, lắc lư như chiếc lá trong gió.
Vậy nên câu nói tắc kè hoa đổi màu theo nền chỉ đúng một phần. Đặt một con tắc kè hoa lên tấm vải ca rô, nó sẽ không vẽ ra ô ca rô đâu.
Đôi mắt xoay riêng và chiếc lưỡi phóng như tên
Ngoài màu sắc, tắc kè hoa còn hai tài khác đáng nể. Thứ nhất là đôi mắt: mỗi mắt nằm trong một chóp nhô ra, có thể xoay riêng rẽ theo nhiều hướng, một mắt nhìn trước, một mắt nhìn sau cùng lúc.
Nhờ vậy chúng quan sát được gần như trọn vòng quanh mình mà không cần quay đầu. Khi phát hiện con mồi, cả hai mắt cùng nhìn về một điểm để ước lượng khoảng cách thật chính xác.
Thứ hai là chiếc lưỡi. Lưỡi tắc kè hoa có thể dài hơn cả thân mình, cuộn gọn trong miệng như một chiếc lò xo nén. Khi bắn ra, nó tăng tốc nhanh hơn cả một chiếc xe đua, đầu lưỡi dính như keo, đớp con côn trùng trong nháy mắt.
Một con vật di chuyển chậm như rùa, nhưng săn mồi lại nhanh như chớp. Sự tương phản ấy làm tắc kè hoa trở thành một trong những bò sát được yêu thích nhất.
Việt Nam có tắc kè hoa không?
Tắc kè hoa thật sự sống chủ yếu ở châu Phi, đặc biệt là đảo Madagascar, nơi có khoảng một nửa số loài trên thế giới, ngoài ra có ở vài vùng Nam Âu, Trung Đông và Ấn Độ. Việt Nam không có tắc kè hoa sống hoang dã.
Nhưng ở quê mình có một người họ hàng xa cũng đổi màu được: con nhông, hay còn gọi là con kỳ nhông hàng rào. Mùa sinh sản, đầu và cổ con đực chuyển sang đỏ rực, có khi đen sẫm, để khoe với con cái và doạ đối thủ.
Còn con tắc kè mà người Việt quen gọi, con hay kêu tắc kè tắc kè trên mái nhà ban đêm, lại thuộc một nhóm khác hẳn, là một loài thằn lằn lớn có bàn chân bám dính rất giỏi.
Lần tới ra vườn, cả nhà thử tìm một con nhông trên hàng rào và quan sát xem màu của nó có đổi khi nó thấy mình đến gần không. Nhớ ngắm từ xa, đừng bắt, vì chúng là bạn của khu vườn, ăn rất nhiều sâu bọ.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè hoa có đổi được mọi màu không?
Không, mỗi loài chỉ đổi được trong một dải màu nhất định, tuỳ cấu tạo da và sắc tố. Có loài đổi rực rỡ từ xanh sang đỏ cam, có loài chỉ đổi giữa vài sắc nâu xám.
Tắc kè hoa đổi màu mất bao lâu?
Tuỳ loài và tình huống, có khi chỉ trong vài giây tới vài phút. Đổi màu khi giao tiếp với đồng loại thường diễn ra rất nhanh.
Có nên nuôi tắc kè hoa làm thú cưng không?
Tắc kè hoa cần môi trường nuôi rất đặc biệt về nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm và thức ăn sống, dễ bị căng thẳng khi bị cầm nắm. Nhiều loài còn được bảo vệ, nên cần tìm hiểu kỹ quy định và nguồn gốc trước khi nghĩ tới chuyện nuôi.
Màu cấu trúc khác màu sắc tố thế nào?
Màu sắc tố đến từ chất hấp thụ bớt một số màu ánh sáng, như màu lá do diệp lục. Màu cấu trúc đến từ những cấu trúc siêu nhỏ làm ánh sáng phản xạ theo màu nhất định, như màu óng ánh của lông công hay cánh bướm.
Con tắc kè kêu trên mái nhà có đổi màu không?
Tắc kè đổi màu da được ở mức độ ít, có thể sẫm hơn hay nhạt hơn theo ánh sáng và nhiệt độ, nhưng không rực rỡ như tắc kè hoa. Chúng nổi tiếng hơn ở tiếng kêu và bàn chân bám dính trên tường.
